Chính Quan, Thất Sát: kỷ luật, áp lực, và bốn cách sách cổ "chế" Sát

Chính Quan và Thất Sát là hành khắc nhật chủ, tức những gì đặt giới hạn lên ta. Khác âm dương là Chính Quan: luật lệ, bổn phận ta tự nhận. Cùng âm dương là Thất Sát: áp lực trực diện như cạnh tranh, khủng hoảng. Sách cổ không coi Thất Sát là xấu, mà là sức mạnh chưa có dây cương.

Bảng tra và vì sao gọi là "Thất"

Đếm từ nhật chủ theo thứ tự mười can, chữ thứ bảy luôn là chữ khắc ta cùng âm dương: từ Giáp đếm tới Canh, từ Ất đếm tới Tân. Tên "Thất Sát" đến từ phép đếm ấy. Sách cũng gọi nó là Thiên Quan, nghĩa là "Quan lệch"; Tử Bình Chân Thuyên đặt tên thiên bàn về nó là Luận Thiên Quan.

Một chi tiết nữa: năm can âm đều hợp với Chính Quan của mình (Ất Canh, Đinh Nhâm, Kỷ Giáp, Tân Bính, Quý Mậu). Người nhật chủ âm có Chính Quan đứng sát bên thường được đọc là gắn bó tự nhiên với khuôn phép, tổ chức, và ở lá nữ theo sách cũ, với người chồng.

Chính Quan: khuôn phép mình tự nhận

Trong bốn thần "thuận dụng" của Tử Bình, Chính Quan được trọng nhất. Nó khắc ta, nhưng khắc theo kiểu khác cực, nên được đọc là sự ràng buộc có lý: luật pháp, quy chế, bổn phận, danh dự, chức trách. Người Chính Quan là hỷ thần thường được đọc là ngay ngắn, giữ lời, hợp làm việc trong tổ chức có thứ bậc.

Vì quý, Chính Quan cũng dễ hỏng. Sách liệt kê những thứ nó sợ:

• Thương Quan đứng sát: cơ chế này ở bài Thực Thần, Thương Quan.
• Kiếp Tài không bị chế: Chính Quan là thứ giữ Kiếp Tài trong khuôn (xem Tỷ Kiên, Kiếp Tài); Quan yếu thì Kiếp lộng hành.
• Hình xung: chi chứa Quan bị xung, như gốc rễ bị lay.
• Thất Sát lẫn vào: thành Quan Sát hỗn tạp, bàn ở dưới.
• Quá nhiều Quan: Quan nhiều thì thành Sát. Hai ba chữ Chính Quan đè một nhật chủ yếu, sức ép không khác Thất Sát.

Chính Quan mừng có Tài sinh (tiền nuôi chỗ đứng) và có Ấn bảo vệ (Quan sinh Ấn, Ấn sinh thân, đồng thời Ấn kìm Thương Quan). Lá số Tài, Quan, Ấn đủ và thông nhau là mẫu hình "thuận" kinh điển.

Thất Sát: vì sao sách cổ trọng mà không sợ

Thất Sát khắc ta cùng cực, nên là áp lực thẳng. Nhưng Thẩm Hiếu Chiêm viết rằng những cách đại quý phần nhiều có Thất Sát, vì Sát khống chế được thì Sát làm việc cho ta. Ông ví Sát như một anh hùng khó cưỡi: biết cách đối đãi thì làm nên việc lớn.

Đọc theo nghĩa hiện đại: Thất Sát là áp lực biến thành năng lực. Người làm nghề rủi ro, nghề quyết đoán: quân đội, cảnh sát, phẫu thuật, cứu hộ, điều hành doanh nghiệp trong khủng hoảng, thể thao đối kháng. Người Thất Sát được chế thường chịu áp lực tốt hơn người khác; người Thất Sát không chế thường bị áp lực ấy dồn vào thân.

Bốn cách chế Sát

Đây là phần lõi của bài, và là chỗ các sách Tử Bình bàn kỹ nhất.

Ba điều rút ra từ bảng:

1. Chọn cách chế theo sức nhật chủ. Thân yếu thì hoá (Ấn), thân vừa thì chế (Thực), thân dương sinh tháng Nhận thì đỡ (Nhận). Dùng nhầm cách là sai cả lời đọc.
2. Chế không được quá tay. Thực Thần nhiều đè một Thất Sát nhẹ, sách gọi là chế phục thái quá: người ấy có năng lực xử lý áp lực mà không có áp lực xứng tầm, dễ chán, dễ phân tán.
3. Mỗi cách có một "kẻ phá" riêng. Thực chế Sát sợ Kiêu; Ấn hoá Sát sợ Tài. Vì thế lưu niên, đại vận mang Kiêu hay Tài tới có thể làm cục diện đổi chiều trong một năm, dù tám chữ gốc không đổi.

Hình ảnh lò rèn là cách dễ nhớ nhất: sắt nóng (Thất Sát) cần búa (Thực Thần) hoặc khuôn (Ấn) mới thành dao; không có gì cả thì chỉ là một khối sắt nóng đang làm bỏng tay người cầm.

Quan Sát hỗn tạp: khi cả hai cùng có mặt

Chính Quan và Thất Sát cùng lộ trên tám chữ là thế hỗn tạp: hai loại ràng buộc, một có tình một trực diện, kéo nhật chủ theo hai hướng. Đời thường: hai cấp trên ra hai mệnh lệnh khác nhau, hai hệ giá trị trong một người.

Sách cổ cho ba lối gỡ:

• Khử Quan lưu Sát: có Thương Quan khắc bỏ Chính Quan, chỉ còn Sát để chế.
• Khử Sát lưu Quan: có Thực Thần chế hết Sát, chỉ còn Chính Quan.
• Hợp Sát lưu Quan, hợp Quan lưu Sát: một chữ khác đến hợp mất một bên. Ví dụ nhật chủ Giáp có cả Tân (Quan) lẫn Canh (Sát), gặp thêm Ất thì Ất Canh hợp, Sát bị giữ lại, Tân đứng một mình.

Lá số hỗn tạp mà không có lối gỡ thì được đọc là người chịu nhiều tầng áp lực, cần tự chọn một khuôn và đi cho trọn.

Lục thân: con cái ở lá nam, chồng ở lá nữ

Ở lá nam, Quan Sát là con vì vợ (Chính Tài) sinh ra Quan Sát. Các bản đảo nhau ở chuyện trai hay gái. Ở lá nữ, sách cũ đọc Quan Sát hỗn tạp là đa tình, đổi chồng. Đây là lối đọc mang định kiến của xã hội cũ; ý duy nhất còn dùng được là người nữ có cả Quan lẫn Sát thường đứng giữa hai kiểu kỳ vọng về vai trò của mình, và cần tự chọn kiểu quan hệ nào hợp với mình.

Sách cổ nói gì

Dịch: Tài, Quan, Ấn, Thực là dụng thần lành, nên dùng thuận; Sát, Thương, Kiêu, Nhận là dụng thần không lành, nên dùng nghịch. — Tử Bình Chân Thuyên, thiên Luận Dụng Thần

Bình: "dùng thuận" là sinh nó, bảo vệ nó; "dùng nghịch" là chế nó, hoá nó. Thất Sát nằm trong nhóm nghịch dụng, nhưng vẫn là dụng thần: thứ được dùng, không phải thứ bị bỏ. Bốn cách chế Sát ở trên chính là bốn cách "nghịch dụng".

Dịch: Sát đánh vào thân, tưởng không phải vật đẹp, vậy mà các cách đại quý phần nhiều có Thất Sát. — Tử Bình Chân Thuyên, thiên Luận Thiên Quan

Bình: câu tiếp theo trong thiên này, đại ý, giải thích: vì khống chế được thì Sát làm việc cho ta. Đó là toàn bộ triết lý của Tử Bình về áp lực. Thiên Luận Chính Quan, đại ý, lại dặn Quan kỵ hình xung, kỵ Thương Quan, và hỏi ngược: vì sao một thần cũng khắc thân như Sát lại được tôn như thế; câu trả lời của ông là con người sống giữa trời đất không thể không có thứ đứng trên mình để giữ khuôn.

Đọc cho đúng mức

• Thất Sát không có nghĩa là "sát khí" theo lối dân gian, càng không phải điềm hung. Đó là một kiểu quan hệ với áp lực.
• Thứ tự đọc: cân thân vượng nhược trước, xác định Quan Sát là hỷ hay kỵ, rồi mới tìm cách chế. Đọc nghĩa Thất Sát mà chưa cân thân là đọc ngược.
• Gán nghề theo Thất Sát (quân đội, phẫu thuật…) là gợi ý theo tính chất, không phải chỉ định. Nhiều người Thất Sát được chế làm giáo viên, kế toán và vẫn thể hiện đúng tính chất ấy trong cách xử lý việc khó.
• Phái hiện đại có người đọc Quan là "danh tiếng", Sát là "quyền lực". Cách nói ấy dễ nhớ nhưng bỏ mất phần quan trọng nhất: Quan Sát trước hết là giới hạn.

Việc nên làm

• Người Thất Sát là kỵ thần, thân yếu: tìm "Ấn" trong đời sống, tức thầy, người hướng dẫn, tổ chức có quy trình, học vị. Áp lực có chỗ chuyển thành năng lực.
• Người Thất Sát được Thực Thần chế: chọn việc có thử thách rõ, có đầu ra đo được. Lá số này cần đối thủ xứng tầm.
• Người Chính Quan là hỷ thần: giữ chữ tín, giữ hồ sơ, giữ quan hệ với tổ chức. Đó là "bảo vệ Quan".
• Năm có Kiêu hay Tài đến làm đứt đường chế Sát: đừng gánh thêm trách nhiệm mới chỉ vì được mời; giữ nhịp cũ cho đến khi cân bằng trở lại.
• Đọc lại bài dụng thần là gì để thấy bốn cách chế Sát đứng ở đâu trong bốn phép tìm dụng thần.

Nguồn tham khảo

• Thẩm Hiếu Chiêm — Tử Bình Chân Thuyên, thiên Luận Dụng Thần (câu thuận dụng, nghịch dụng) và thiên Luận Thiên Quan (câu mở đầu), trích nguyên văn; phần bàn Chính Quan là đại ý.
• Uyên Hải Tử Bình — phần lục thân (đại ý; các bản đảo nhau ở việc gán Quan, Sát cho con trai hay con gái).