📏 Thước Lỗ Ban

Cách đọc kết quả

Chọn đúng thước cho đúng thứ cần đo. Thước 52,2 cm đo khoảng rỗng — lọt lòng cửa đi, cửa sổ, ô thoáng, giếng trời, chiều cao thông thủy; đó là lý do nó còn gọi là thước thông thủy. Thước 42,9 cm đo khối đặc của nhà ở — bệ bếp, bàn, giường, tủ, bậc tam cấp. Thước 38,8 cm là thước âm phần, đo mộ, tiểu, quách, và đồ thờ như bàn thờ, khám, bài vị. Lấy thước 52,2 đo cái bàn hay lấy thước 42,9 đo ngôi mộ là đọc sai từ đầu, dù cung có đỏ.

Đỏ là tốt, đen là xấu. Thước 52,2 có bốn cung đỏ Quý Nhân, Thiên Tài, Nhân Lộc, Tể Tướng và bốn cung đen Hiểm Họa, Thiên Tai, Cô Độc, Thiên Tặc. Thước 42,9 có Tài, Nghĩa, Quan, Bản là đỏ; Bệnh, Ly, Kiếp, Hại là đen. Thước 38,8 có sáu cung đỏ Đinh, Vượng, Nghĩa, Quan, Hưng, Tài và bốn cung đen Hại, Khổ, Tử, Thất. Mỗi cung lớn chia tiếp thành cung nhỏ (năm cung nhỏ với thước 52,2, bốn với hai thước kia) — tên cung nhỏ chỉ để đọc thêm sắc thái, tốt xấu vẫn theo cung lớn.

Đừng chọn số sát mép. Một cung lớn của thước 38,8 chỉ rộng 3,88 cm; lớp vữa, tấm đá ốp, khe nẹp cửa đủ đẩy một kích thước sát ranh giới sang cung đen. Công cụ báo khi số đo cách mép dưới 5 mm và gợi ý số nằm sâu trong dải đỏ. Với mộ, bài kích thước mộ theo thước Lỗ Ban có bảng các khoảng nên chọn từ 36 đến 256 cm.

Đo lọt lòng hay phủ bì là chuyện thống nhất với thợ trước khi làm. Cửa đo lọt lòng (khoảng thông thủy giữa hai mép khung), đồ khối đo phủ bì (kích thước ngoài), mộ xây thường đo phủ bì, tiểu quách thường đo lọt lòng. Cùng một cái cửa, đo lọt lòng và đo cả khung có thể rơi vào hai cung khác nhau.

Công cụ tính thế nào

Lấy kích thước chia cho độ dài thước, xem phần dư rơi vào cung nào; thước lặp lại sau mỗi vòng. Thước 52,2 cm chia 8 cung, mỗi cung 6,525 cm (cung nhỏ 1,305 cm); thước 42,9 cm chia 8 cung, mỗi cung 5,3625 cm; thước 38,8 cm chia 10 cung, mỗi cung 3,88 cm. Máy tính bằng phần nghìn mi-li-mét để khỏi sai số làm tròn; số đo rơi đúng ranh giới được xếp vào cung trước — cùng quy ước với bộ máy đã dùng để lập bảng trong bài kích thước mộ, nên tra bảng hay tra máy đều ra một kết quả. Ví dụ đã soát tay: 127 cm trên thước 38,8 dư 10,6 cm, rơi vào Vượng; 140 cm rơi vào Tử nhưng trên bản 39 cm lại là Quan.

Tên cung khớp bảng thước của công cụ cũ bên vatpham, đã so 2.990 số đo từ 1,1 đến 300 cm trên cả ba thước: trùng hết cung lớn; chỉ khác ở vài điểm đúng ranh giới (bản cũ ghi cung nhỏ của cung bên kia) và vài chữ sai chính tả đã sửa. Thước tám chữ Tài – Bệnh – Ly – Nghĩa – Quan – Kiếp – Hại – Bản có trong Lỗ Ban Kinh (sách thợ mộc đời Minh); thước mười chữ âm phần sách Hán gọi là thước Đinh Lan, không rõ ai định ra độ dài 38,8 cm. Thước Lỗ Ban là tục lệ nghề giúp thợ và gia chủ có một chuẩn chung — khi nó vênh với công năng (cửa quá hẹp cho xe lăn, bậc quá cao cho người già) hay với quy định xây dựng, ưu tiên công năng và quy định.