Bể thủy sinh: cây, đá, cá — một cảnh sơn thủy nhỏ trong nhà, đọc theo phong thủy và giữ cho sống được

Bể thủy sinh — bể có cây mọc dưới nước, đá, lũa và ít cá — trong phong thủy nên đọc như một hòn non bộ nhỏ: một cảnh sơn thủy thu vào khung kính, chứ không phải bể cá đếm con theo số Hà Đồ. Đặt ở đâu theo Huyền Không chỉ là một phần; phần quyết định bể đẹp hay hỏng là đèn, phân nền và thay nước.

Bể cá và bể thủy sinh: hai thứ khác nhau

Người ta hay gộp hai loại bể vào một chữ "bể cá phong thủy", nhưng chúng khác nhau từ mục đích.

Chuyện đếm cá theo số Hà Đồ — "thiên nhất sinh Thủy, địa lục thành chi" — đã có bài nuôi cá phong thủy bao nhiêu con. Áp chuyện đếm ấy vào bể thủy sinh thì lạc đề: bể thủy sinh đẹp thường nuôi một đàn mười lăm, hai mươi con cá nhỏ, hoặc vài chục con tép, không ai đếm cho tròn số.

Sơn thủy trong khung kính: gốc là nghề non bộ, không phải nghề bể cá

Lối chơi thủy sinh hiện đại hình thành ở Nhật Bản cuối thế kỷ hai mươi, khi người chơi bắt đầu xếp đá và lũa trong bể như vẽ một bức tranh phong cảnh — núi đá, sườn đồi phủ cỏ, rặng cây ven suối. Người được nhắc nhiều nhất là Amano Takashi, vốn là nhiếp ảnh gia phong cảnh. Ý tưởng đó không mới với phương Đông: nó là nghề non bộ, nghề vườn cảnh, chuyển từ ngoài trời vào trong nước.

Sách vườn đời Minh nói cái tinh thần ấy rất gọn. Viên Dã của Kế Thành có câu nổi tiếng: "Tuy do nhân tác, uyển tự thiên khai" — tuy do người làm, mà như trời mở ra. Trường Vật Chí của Văn Chấn Hanh, phần bàn về nước và đá, đại ý nói một ngọn đá có thể gợi núi cao nghìn trượng, một gáo nước có thể gợi sông hồ vạn dặm. Đó chính là thứ một bể thủy sinh làm được: một hòn đá xám mười phân, đặt đúng tỉ lệ cạnh lớp cỏ lá nhỏ, nhìn qua kính như vách núi.

Vì vậy cách đọc phong thủy hợp với bể thủy sinh là cách đọc hòn non bộ: có sơn (đá, lũa, bụi cây cao) và có thủy (nước, dòng chảy của lọc). Táng Thư của Quách Phác có câu "khí thừa phong tắc tán, giới thủy tắc chỉ" — khí gặp gió thì tan, gặp nước thì dừng. Người xưa nói về đất và huyệt mộ, nhưng người đời sau dùng câu ấy để giải thích vì sao trong nhà nên có chỗ tụ nước yên. Một bể thủy sinh nước trong, dòng chảy êm, đúng là hình ảnh "nước dừng" ấy hơn là một bể cá sủi bọt ầm ầm.

Đọc bố cục bằng chữ của loan đầu

Người chơi thủy sinh có ba kiểu bố cục quen thuộc. Đặt cạnh từ ngữ của phép loan đầu, chúng đọc ra khá khớp:

• Bố cục chỉ dùng đá: một hòn chính lớn, hai ba hòn phụ nhỏ hơn, cỏ thấp phủ nền. Loan đầu gọi hòn chính là "chủ sơn", hòn phụ là "sa" — núi nhỏ chầu quanh. Quy tắc nghề "một chính, các phụ nghiêng về chính" trùng với quy tắc sách "sa phải chầu về huyệt".
• Bố cục chữ U, trũng giữa: hai bên cao, giữa thấp và thoáng. Khoảng trống giữa giống minh đường — sân trước huyệt cần rộng, sáng.
• Bố cục tam giác, cao một bên: một bên dày cây, bên kia thấp dần. Giống thế "tựa núi nhìn nước" — lưng có chỗ dựa, mặt nhìn ra khoảng thoáng.

Hai điều nghề và sách cùng tránh: đá nhọn chĩa thẳng ra phía người ngồi (loan đầu gọi là sát khí của hình nhọn, nghề thủy sinh gọi là bố cục "gắt"), và bể kín mít không chừa khoảng thở (sách gọi là minh đường bị lấp, nghề gọi là bể ngột).

Đây là chỗ đối chiếu hai nghề, không phải luật bắt buộc. Không có sách cổ nào bàn bể thủy sinh, vì thứ ấy chưa có.

Năm hành trong một bể: cách đọc phổ biến, nên hiểu cho đúng

Người bán bể hay nói "bể thủy sinh đủ ngũ hành": nước là Thủy, cây là Mộc, đá và nền là Thổ, kính và khung là Kim, đèn là Hỏa. Cách nói này dễ nhớ, nhưng là cách xếp loại của người đời sau, không phải phép của sách nào. Phong thủy cổ không xét hành của đồ vật theo kiểu đếm đủ năm món; nó xét vật ấy đặt ở phương nào, so với sao nào bay tới.

Phần có ích của cách đọc này là ở chỗ khác: nó nhắc rằng bể thủy sinh là một hệ cân bằng. Đèn mạnh quá (Hỏa vượng) thì rêu hại mọc; cây ít quá (Mộc yếu) thì nước dư chất, đục; cá nhiều quá thì nước bẩn. Người chơi lâu năm nói đúng câu ấy bằng ngôn ngữ của nghề: ánh sáng, dinh dưỡng và khí các-bô-níc phải đi cùng nhau, lệch một thứ là rêu lên.

Đặt bể ở đâu: tinh bàn, năm 2027 và mấy điều kiện thật

Phái Huyền Không đặt nước ở cung có hướng tinh đang vượng hoặc sắp vượng — trong vận 9 là cung có hướng tinh 9 hoặc 1. Cách lập tinh bàn nhà mình và ba ví dụ nhà nhìn Nam, nhìn Bắc đã có ở bài đặt bể cá ở đâu; bể thủy sinh theo đúng phép ấy, không khác.

Lớp năm: theo công cụ phi tinh của site, năm Đinh Mùi 2027 sao năm nhập trung là Cửu Tử. Từ Lập Xuân 4/2/2027, các sao năm phân bố như sau:

Bể đã đặt từ trước thì phái này khuyên cứ để yên, không dời đi dời lại theo từng năm. Chỉ khi định mua bể mới trong năm 2027 mới cần tránh Bắc và Tây.

Sau lớp tinh bàn là ba điều kiện thật, đúng cho mọi nhà:

Nắng. Không đặt nơi nắng chiếu thẳng vào kính, nhất là cửa sổ hướng Tây. Nắng làm nóng nước buổi chiều và làm rêu hại bám kính nhanh hơn bất cứ thứ gì. Bể thủy sinh sống bằng đèn của nó, không cần nắng.

Sàn và tủ. Một bể 60 cm (60 × 30 × 36 cm) chứa chừng 65 lít; tính cả nước, phân nền, đá, kính thì nặng trên dưới 100 kg. Bể 120 cm có thể quá 300 kg. Tải sử dụng thiết kế cho phòng ở thường chỉ khoảng 150 kg mỗi mét vuông (theo tiêu chuẩn tải trọng TCVN 2737), nên bể lớn nên đặt sát tường chịu lực, trên tủ chuyên dụng; căn hộ định đặt bể trên 200 lít thì hỏi kỹ sư hoặc ban quản lý toà nhà trước.

Điện và tiếng. Bể cần một ổ cắm cho lọc, đèn, có khi thêm máy sưởi hay quạt mát. Đặt gần ổ có cầu dao chống giật, dây đi vòng thấp hơn mặt nước (người chơi gọi là "vòng nhỏ giọt") để nước có rỉ theo dây thì nhỏ xuống sàn chứ không chảy vào ổ. Tiếng lọc và tiếng nước nhỏ ban ngày, ban đêm trong phòng ngủ thì nghe rõ — đó là lý do thực tế để bể thủy sinh ở phòng khách hơn phòng ngủ.

Ba điều kiện để bể sống được

Phần này là chỗ bể thủy sinh khác hẳn một bình cây cắm nước. Bể đẹp tuần đầu rồi đục, phủ rêu, cây úa vàng sau một tháng — gần như luôn vì sai một trong ba điều dưới đây.

Đèn: 6 – 8 giờ mỗi ngày, có hẹn giờ

Cây thủy sinh cần ánh sáng đủ mạnh và đều đặn. Đèn bật 6 – 8 giờ một ngày là mức người chơi lâu năm khuyên cho bể mới; bật cả ngày không làm cây lớn nhanh hơn, chỉ nuôi rêu hại. Dùng ổ cắm hẹn giờ để đèn bật tắt cùng một giờ mỗi ngày — cây và cá đều quen nhịp. Nhiều người chọn bật buổi chiều tối, lúc cả nhà ở nhà để ngắm.

Phân nền: lớp đất dưới đáy

Cây có rễ lấy dinh dưỡng từ nền. Bể thủy sinh dùng phân nền chuyên dụng (đất nung hạt, giàu chất), dày 5 – 8 cm, phía sau dày hơn phía trước để tạo chiều sâu. Sỏi trơn của bể cá không nuôi được cây có rễ. Phân nền thường hết sức sau một hai năm, lúc đó bổ sung phân viên cắm gốc hoặc phân nước.

Cây dễ cho người mới — dương xỉ Java, ráy, các loại rêu — không cần nền: chúng buộc lên đá, lũa và sống bằng chất trong nước. Bể toàn những cây này là cách bắt đầu nhẹ nhất, đèn vừa, không cần bơm khí các-bô-níc.

Thay nước: 20 – 30% mỗi tuần

Cá, tép thải ra chất bẩn; lá già mục trong nước; phân nền và phân nước thừa tích lại. Vi sinh trong lọc xử lý được phần lớn, nhưng không hết. Thay 20 – 30% nước mỗi tuần, đều đặn một ngày cố định, là thói quen quan trọng nhất của người chơi thủy sinh. Nước máy cần để qua đêm hoặc khử clo trước khi đổ vào. Bể mới dựng cần chạy vài tuần cho vi sinh ổn định rồi mới thả cá — chu trình này giải thích kỹ ở bài cá vàng, cá chép trong bể nhỏ.

Đá cũng cần thử trước khi cho vào bể. Nhiều loại đá cảnh gốc đá vôi (như đá thanh long) làm nước cứng và kiềm dần lên; nhỏ vài giọt giấm lên đá, sủi bọt là có vôi. Cây ưa nước mềm thì nên chọn đá khác hoặc thay nước thường hơn.

Đọc cho đúng mức

Không có sách phong thủy cổ nào bàn bể thủy sinh — loại bể này mới có vài chục năm. Mọi cách đọc ở trên là mượn phép đọc non bộ, vườn cảnh và loan đầu, và người đọc nên biết đó là mượn. Phái Bát Trạch không bàn nước trong nhà theo cách Huyền Không bàn; phái Tam Hợp xét thủy khẩu ngoài nhà nhiều hơn trong nhà. Đặt bể đúng cung sinh vượng mà để nước đục, cây thối, thì theo chính cách nghĩ của phong thủy cũng là nước tù, không phải nước tụ.

Cũng nên nói rõ: một bể thủy sinh không làm gia đình thay đổi gì ngoài chuyện có thêm một góc xanh và một việc chăm đều tay mỗi tuần. Nhiều người thấy chính việc chăm ấy làm họ chậm lại — đó là lợi ích thật, không cần thêm lời hứa nào.

Việc nên làm

• Quyết định trước: bạn muốn bể cá hay bể thủy sinh. Hai loại cần đèn, nền, lọc khác nhau.
• Người mới nên bắt đầu bể 45 – 60 cm với dương xỉ, ráy, rêu buộc đá; đèn vừa, không cần bơm khí.
• Chọn chỗ: tường chịu lực, không nắng chiếu thẳng, gần ổ điện có cầu dao chống giật. Muốn theo Huyền Không thì lập tinh bàn trước; năm 2027 không đặt bể mới ở Bắc và Tây.
• Bố cục một đá chính, vài đá phụ nghiêng về đá chính, chừa khoảng thoáng phía trước. Thử giấm lên đá trước khi cho vào bể.
• Đèn hẹn giờ 6 – 8 tiếng; thay 20 – 30% nước vào một ngày cố định mỗi tuần; thả cá ít, cá nhỏ, sau khi bể đã chạy ổn.
• Đi vắng dài ngày: nhờ người thay nước và kiểm tra lọc; đừng cho ăn dồn trước khi đi.

Nếu muốn có một vật nhỏ đặt cạnh bể làm lời nhắc giữ nhịp chăm nước đều tay, người hợp hành Thủy thường chọn:

Nguồn tham khảo

• Kế Thành — Viên Dã (câu "tuy do nhân tác, uyển tự thiên khai").
• Văn Chấn Hanh — Trường Vật Chí, phần Thủy Thạch (ý một đá gợi núi, một gáo nước gợi sông hồ).
• Quách Phác — Táng Thư (câu "khí thừa phong tắc tán, giới thủy tắc chỉ").
• Thẩm Trúc Nhưng — Thẩm Thị Huyền Không Học (phép đặt nước theo hướng tinh).
• Sao năm 2027 tính bằng công cụ Phi tinh của aihuyenhoc.com; Lập Xuân 2027 theo bộ lịch của site.
• Bài liên quan: hòn non bộ, đặt bể cá ở đâu, nuôi cá phong thủy bao nhiêu con, thác nước phong thủy trong nhà.