Hòn non bộ trong sân, trong nhà: núi giả nước thật, chuyện đặt hướng và chuyện chống thấm, máy bơm, muỗi

Hòn non bộ là một nghề chơi của nghệ nhân Việt — xếp đá thành núi, trồng cây nhỏ, dẫn nước vào bể cạn — chứ không sinh ra từ sách phong thủy. Phong thủy chỉ dùng nó như một "núi giả nước thật": đặt trước nhà thì làm án sơn và minh đường, đặt sau thì làm chỗ tựa, tùy thế đất và tinh bàn. Đặt trong nhà còn phải lo ba chuyện thật: chống thấm, máy bơm chạy êm, và muỗi đẻ trong nước đọng.

Non bộ là nghề, không phải phép phong thủy

Trong các cổ thư phong thủy người ta hay dẫn — Táng Thư, Hoàng Đế Trạch Kinh, Bát Trạch Minh Kính, Dương Trạch Tam Yếu — không có chương nào dạy làm hòn non bộ. Sách bàn núi thật, sông thật quanh nhà và mộ.

Núi giả thuộc về một dòng khác: nghệ thuật vườn. Ở Trung Hoa, cuốn Viên Dã của Kế Thành đời Minh — sách về làm vườn được dẫn nhiều nhất — có riêng thiên Xuyết sơn bàn cách chọn đá, chồng đá, chừa hang hốc cho núi giả trông như núi thật (dẫn đại ý). Người viết sách vườn quan tâm đến tỉ lệ, dáng, chỗ đứng ngắm, không quan tâm tới hướng la kinh.

Ở Việt Nam, non bộ có truyền thống riêng gắn với đình chùa, phủ đệ và nhà vườn. Nhà vườn Huế là ví dụ rõ nhất: đi qua cổng là bức bình phong, sau bình phong là bể cạn có hòn non bộ, rồi mới đến sân và nhà rường. Ở miền Bắc, non bộ hay đứng giữa hồ bán nguyệt trước đình, chùa. Các nghệ nhân non bộ có ngôn ngữ riêng — thế núi, chân núi, hang, thác, đường mòn, cây ký sinh trên đá — truyền theo lối thầy trò, không theo sách phong thủy.

Nghiên cứu mỹ thuật thường nhắc rằng thú dựng núi giả ở Việt Nam đã có từ các triều đại phong kiến đầu tiên. Chúng tôi chưa đối chiếu được nguyên văn sử liệu nên không dẫn năm và tên công trình cụ thể ở đây.

Phong thủy đọc hòn non bộ thế nào: núi giả, nước thật

Dù không sinh ra từ sách phong thủy, hòn non bộ ghép đúng hai thứ phong thủy bàn nhiều nhất: sơn và thủy. Táng Thư có câu "khí thừa phong tắc tán, giới thủy tắc chỉ" — khí gặp gió thì tan, gặp nước thì dừng. Người đặt non bộ vì thế đọc nó theo hai cách tùy vị trí.

Đặt trước nhà: án sơn và minh đường. Trong phép loan đầu, trước huyệt nên có một khoảng trống (minh đường) và xa hơn là một ngọn núi thấp như cái án thư (án sơn). Hòn non bộ trong bể cạn trước nhà vườn Huế đóng đúng vai đó: bể nước là minh đường thu nhỏ, hòn đá là án. Chữ "án" ngầm chứa điều kiện: thấp và không chắn. Một hòn non bộ cao quá cửa chính, hoặc đặt sát cửa đến mức người đi vào phải lách, là án biến thành bức chắn. Đọc thêm bài minh đường và án sơn, triều sơn.

Đặt sau nhà hoặc góc sân sau: chỗ tựa. Nhà có lưng trống mà không trồng cây được (sân lát kín, đất nông) thì hòn non bộ cao, nặng ở phía sau làm vai Huyền Vũ thu nhỏ. Lúc này phần đá là chính, phần nước chỉ là điểm xuyết.

Một quy tắc nghề trùng với quy tắc sách: nước nên ôm, không nên đâm. Dòng thác trên non bộ đổ xuống bể rồi chảy vòng, không nên phụt thẳng vào cửa chính. Bài thủy pháp bàn nước ôm, nước chảy thẳng theo cổ thư.

Theo tinh bàn vận 9: non bộ đặt trước hay sau

Phái Huyền Không đọc núi và nước theo hai bộ sao khác nhau: sơn tinh vượng thích núi, hướng tinh vượng thích nước. Hòn non bộ có cả hai, nên người theo phái này xét phần nào nổi trội: non bộ đá cao, bể nhỏ thì coi là núi; bể rộng, đá thấp thì coi là nước.

Nhà nhập trạch trong vận 9 (2024 – 2043) chỉ rơi vào hai loại cục, tính bằng công cụ phi tinh:

Điều thú vị: kiểu nhà vườn Huế "bình phong – bể cạn non bộ – sân – nhà" đặt cả núi lẫn nước phía trước, đúng với cục song tinh đáo hướng. Đó là trùng hợp đẹp, không có nghĩa người xưa đã tính theo vận 9. Nhà xây trước 2024 hay nằm sát ranh giới hai sơn phải lập tinh bàn riêng.

Thêm lớp năm. Năm 2027 (từ Lập xuân, 4/2/2027), Ngũ Hoàng năm bay tới phương Bắc của nhà. Phái này khuyên không động thổ, đào bể, xây đá ở phương có Ngũ Hoàng trong năm. Ai định làm non bộ ở phía Bắc khu đất thì có thể làm trước Lập xuân 2027 hoặc dời sang năm sau. Xem bài Ngũ Hoàng 2027.

Chọn đá, chọn cây: tỉ lệ trước, ý nghĩa sau

Nghệ nhân non bộ đánh giá một hòn non bộ trước hết bằng tỉ lệ: cây trên núi phải nhỏ so với núi, núi phải vừa với bể, bể phải vừa với sân. Một hòn đá to chen trong sân 10 m² trông như đá đổ, không phải núi.

Cây trên non bộ thường là si, sanh, tùng, dương xỉ, rêu — chọn loại chịu ẩm, rễ bám đá, chậm lớn. Cây trên non bộ cần cắt tỉa đều; một cây si trên đá để mặc vài năm sẽ trùm kín cả núi.

Đặt trong nhà: chống thấm, máy bơm, điện

Non bộ trong phòng khách, dưới gầm cầu thang, cạnh giếng trời là kiểu hay gặp ở nhà phố. Ba việc kỹ thuật quyết định nó có ở lại lâu được không:

Chống thấm. Bể non bộ xây gạch trong nhà cần lớp chống thấm thật sự ở đáy và thành, và sàn bên dưới cũng nên được chống thấm như sàn nhà tắm. Bể đặt trên sàn gỗ, sàn gác thì nên dùng khay đúc hoặc bể composite, inox. Nước rỉ từ bể non bộ xuống trần tầng dưới là lỗi rất hay gặp và sửa rất tốn.

Máy bơm. Chọn bơm chìm có lưu lượng vừa với độ cao thác; bơm mạnh quá thì nước bắn ra ngoài bể, ồn. Đặt bơm trong lồng lọc để rác lá không kẹt cánh. Bơm không được chạy khô: nước bay hơi làm cạn bể thì bơm nóng, giảm tuổi thọ.

Điện. Nguồn điện cho bơm và đèn nên đi qua thiết bị chống giật, ổ cắm đặt cao, xa chỗ nước bắn. Đây là thiết bị điện ngâm trong nước gần chỗ trẻ con chơi.

Hòn non bộ trong nhà cũng tăng độ ẩm — điều nên tính ở nhà phố miền Bắc vốn đã nồm ẩm mỗi mùa xuân. Bài thác nước, bánh xe nước trong nhà bàn kỹ hơn chuyện ẩm, mốc và tiếng bơm ban đêm.

Muỗi: chuyện nhỏ thành chuyện lớn

Bể cạn non bộ là nơi muỗi đẻ trứng lý tưởng: nước nông, lặng, có hốc đá che nắng. Lăng quăng có thể phát triển thành muỗi trong khoảng một tuần ở thời tiết nóng. Ở Việt Nam, nơi muỗi truyền bệnh sốt xuất huyết, đây là việc phải làm chứ không phải tùy chọn:

• Thả cá nhỏ ăn lăng quăng, như cá bảy màu, vào bể non bộ.
• Cho bơm chạy hằng ngày để mặt nước luôn động; muỗi ít đẻ trên nước chảy.
• Không để nước đọng trong hốc đá cao hơn mặt bể — các hốc nhỏ trên non bộ hay giữ nước sau khi tưới.
• Khi đi vắng dài ngày, tắt bơm thì cũng nên hạ mực nước hoặc kiểm tra lăng quăng khi về.

Đọc cho đúng mức

• Viên Dã của Kế Thành dẫn đại ý; đó là sách nghệ thuật vườn, không phải sách phong thủy.
• Câu Táng Thư dẫn nguyên văn theo bản lưu hành rộng; việc dùng phép loan đầu (án sơn, minh đường, Huyền Vũ) để đọc hòn non bộ là cách áp của đời sau cho núi giả.
• Phần Huyền Không là cách đọc của một phái; Bát Trạch và Tam Hợp không đọc non bộ theo sơn tinh, hướng tinh.
• Khối lượng đá, thời gian lăng quăng nở là con số tham khảo; công trình lớn trong nhà nên hỏi kỹ sư.
• Không có bằng chứng nào cho thấy hòn non bộ làm thay đổi vận của gia chủ; điều kiểm được là cảnh quan, độ ẩm, tiếng nước, và chuyện muỗi.

Việc nên làm

• Xác định vai của hòn non bộ trước: án trước nhà, hay chỗ tựa sau nhà.
• Giữ non bộ trước nhà thấp hơn cửa chính và lệch khỏi lối vào.
• Nhà nhập trạch trong vận 9 thì lập tinh bàn xem sao vượng ở trước hay sau.
• Đặt trong nhà: chống thấm bể và sàn, bơm có lồng lọc, điện qua thiết bị chống giật.
• Thả cá nhỏ, cho bơm chạy hằng ngày, kiểm hốc đá đọng nước.
• Định làm ở phía Bắc khu đất trong năm 2027 thì cân nhắc làm trước Lập xuân hoặc dời năm.

Người không có sân cho một hòn non bộ thật, mà vẫn muốn có hình ảnh núi đá làm chỗ tựa trong phòng, thường chọn một khối đá hay vật trang trí hành Thổ — như một lời nhắc về sự vững chãi, không phải thứ thay được thế nhà:

Nguồn tham khảo

• Viên Dã — Kế Thành, đời Minh, thiên Xuyết sơn (dẫn đại ý).
• Táng Thư — Quách Phác, câu "khí thừa phong tắc tán, giới thủy tắc chỉ" (dẫn nguyên văn).
• Thẩm Thị Huyền Không Học — Thẩm Trúc Nhưng, nguyên tắc sơn tinh, hướng tinh (dẫn đại ý); tinh bàn vận 9 và phi tinh năm 2027 tính bằng công cụ Phi tinh của aihuyenhoc.
• Kinh nghiệm nghề non bộ và thi công bể nước trong nhà (tham chiếu chung).