Cây trồng sau nhà: bóng mát, chắn gió và chỗ tựa phía sau — đọc Huyền Vũ cho đúng trước khi đọc danh sách kiêng

Cây trồng sau nhà, theo phép loan đầu, giữ vai Huyền Vũ: một chỗ tựa cao, dày, yên ở phía lưng ngôi nhà. Ở vườn quê, đó là lũy tre hay hàng cây cao chắn gió mùa đông bắc; ở nhà phố, là vài cây trong khoảng lùi sau che nắng, che tầm nhìn. Chọn cây theo việc nó phải làm — chắn, che, tựa — trước khi chọn theo danh sách kiêng tên cây.

Phía sau là Huyền Vũ: sách đòi gì ở chỗ tựa

Táng Thư của Quách Phác đặt bốn vị tứ linh quanh huyệt: trái Thanh Long, phải Bạch Hổ, trước Chu Tước, sau Huyền Vũ. Mỗi vị có một dáng được coi là tốt, và dáng của Huyền Vũ là "thùy đầu" — cúi đầu. Núi phía sau không dựng đứng như bức tường dọa người, không đổ dốc về phía nhà, mà cao dần, đầy đặn, hạ xuống êm như người đứng sau lưng cúi đầu che chở.

Áp vào cây sau nhà, chữ "thùy đầu" cho ba yêu cầu rất cụ thể:

• Cao hơn nhà, nhưng không đổ vào nhà. Một hàng cây cao hơn mái làm chỗ tựa; một cây cổ thụ nghiêng thân về phía mái là "đầu" cúi quá mức, chỉ cần một trận bão là thành chuyện thật.
• Đầy, liên tục. Chỗ tựa có lỗ hổng thì gió lùa qua đúng lỗ đó. Hàng cây thưa từng gốc một không làm được việc của Huyền Vũ.
• Yên. Phía sau là chỗ tĩnh. Cây sau nhà nên là cây sống lâu năm, không phải cây năm nào cũng phá đi trồng lại.

Bài tứ linh: Thanh Long, Bạch Hổ, Chu Tước, Huyền Vũ giải đủ bốn vị; ở đây chỉ giữ một ý: người xưa coi phía sau có chỗ tựa là điều kiện đầu tiên của một thế đất ở được.

Vì sao người xưa cần cây sau nhà: gió

Câu được trích nhiều nhất của Táng Thư là "khí thừa phong tắc tán, giới thủy tắc chỉ" — khí gặp gió thì tan, gặp nước thì dừng. Đọc theo lối nghĩ cổ, đây là lý thuyết về "khí"; đọc theo khí hậu, đây là bài học về gió lạnh.

Ở đồng bằng Bắc Bộ, nhà truyền thống thường quay mặt về phía Nam để đón gió nồm mùa hè. Lưng nhà vì thế nhìn về phía Bắc — đúng hướng gió mùa đông bắc thổi tới từ tháng Mười đến tháng Ba. Một ngôi nhà gỗ, vách đất, cửa bức bàn không kín, nếu sau lưng trống trải thì cả mùa đông bị gió bấc lùa. Lũy tre, hàng cây mít, cây nhãn sau nhà là bức tường gió sống của làng Việt.

Cách bố trí này khớp với lời sách ở chỗ: chỗ tựa phía sau giữ cho "khí" — ở đây là hơi ấm của ngôi nhà — không bị gió thổi tan. Bài phong thủy và kiến trúc khí hậu bàn rộng hơn những chỗ hai bên trùng nhau.

Ở miền Nam, gió mùa và hướng nhà khác: nhà nhiều nơi quay theo sông, rạch, lộ, chứ không nhất thiết quay Nam. Phía sau lúc đó là để che nắng chiều và tạo bóng mát cho bếp, sân sau, hơn là chắn gió lạnh. Cây vẫn làm chỗ tựa, nhưng việc chính đổi từ chắn gió sang che nắng — một chỗ phong thủy Việt khác Trung Hoa vì khí hậu nhiệt đới.

Vườn quê: lũy tre, cây ăn trái và mấy chỗ cần tính

Ở vườn quê có đất rộng, cây sau nhà thường xếp thành ba lớp, từ ngoài vào trong:

Hai chỗ người làm vườn hay quên:

Tre là cây có thân ngầm bò lan. Một lũy tre không được khống chế có thể trồi măng ở giữa sân, dưới nền bếp, sang vườn bên cạnh. Lũy tre cách nhà ít nhất vài mét, và nên có rãnh hoặc tấm chắn rễ nếu đất hẹp. Đó là lý do làng cổ trồng tre ở rìa ngoài của khu đất, chứ không trồng sát hiên.

Cây sát nhà phải thấp và nhẹ. Chuối sau nhà đúng tinh thần "trước cau sau chuối", nhưng bụi chuối sát chân tường làm tường ẩm, rêu leo lên. Để bụi chuối cách tường một khoảng, có rãnh thoát nước giữa hai bên.

Còn giữ hay chặt một cây lớn đã có sẵn sau nhà thì đọc bài sân sau nhà, nơi bàn đủ chuyện rễ, mái và lối đi.

Nhà phố: khoảng lùi sau 1 – 2 m trồng được gì

Nhà phố Việt Nam phần lớn không có "vườn sau". Phía sau là bức tường giáp nhà dãy bên kia, một giếng trời, hoặc một khoảng lùi hẹp chừng 1 – 2 m chứa máy giặt, bể nước, cục nóng điều hòa. Ở đó không có chỗ cho Huyền Vũ bằng cây theo nghĩa vườn quê. Việc của cây ở đây thu nhỏ lại thành ba:

1. Che tầm nhìn từ cửa sổ nhà phía sau nhìn thẳng vào bếp, phòng ngủ.
2. Che nắng chiều nếu lưng nhà nhìn về phía Tây.
3. Làm mát bức tường sau, nhất là tường phơi nắng của nhà nhìn Đông.

Cây hợp với khoảng lùi hẹp là những cây thân cột, tán gọn, rễ không phá: cau vua, cau kiểng, trúc quân tử trồng chậu dài, các loại cây leo trên khung lưới (hoa giấy, thiên lý, trầu bà leo tường có khung). Cây trồng chậu, chậu đặt trên chân kê để nước thoát được, không để đất trực tiếp áp vào tường giáp ranh.

Cây không hợp khoảng lùi hẹp: các cây họ Si (si, sanh, đa, đề, bàng đài loan khi trồng xuống đất), bất cứ cây nào tán khi trưởng thành rộng hơn khoảng lùi. Rễ của chúng tìm đến đường ống thoát, bể ngầm, móng nhà — mà khoảng lùi sau nhà phố thường chính là chỗ chạy ống thoát và đặt bể phốt.

Nhà phố có lưng nhà giáp nhà cao tầng thì bản thân tòa nhà phía sau đã là "núi". Lúc này cây không cần làm chỗ tựa, chỉ cần làm mát và che tầm nhìn. Ngược lại, nhà phố có lưng nhìn ra một khoảng trống lớn — bãi đất, kênh, đường — thì vài cây cao đặt sau là có lý theo cả sách lẫn khí hậu.

Huyền Không vận 9: khi phía sau vừa cần núi vừa cần thoáng

Phép loan đầu chỉ nói phía sau cần chỗ tựa. Phái Huyền Không thêm một tầng: tùy hướng nhà, phía sau có thể chứa sao vượng của sơn tinh (thích núi, chỗ cao, tĩnh) hoặc hướng tinh (thích nước, chỗ thoáng, động), hoặc cả hai.

Trong vận 9 (2024 – 2043), nhà nhập trạch trong vận này chỉ rơi vào hai loại cục: song tinh đáo hướng hoặc song tinh đáo tọa. Lập tinh bàn bằng công cụ phi tinh cho bốn hướng chính:

Với nhà song tinh đáo tọa, phái này đọc rằng phía sau "cần cả núi lẫn nước": vừa có chỗ tựa cao, vừa có một khoảng thoáng hoặc nước nằm giữa chỗ tựa ấy và lưng nhà. Áp vào cây: đừng trồng hàng cây dày sát rạt tường sau đến mức bít hết khoảng trống; để hàng cây cao ở rìa xa, chừa một khoảng sân, lối đi hay bể nước nhỏ ở giữa. Cách xếp này trùng với cách vườn quê vẫn làm: lũy tre ngoài cùng, sân sau ở trong.

Với nhà song tinh đáo hướng, sao vượng dồn ra trước, phía sau chỉ cần chỗ tựa bình thường; hàng cây sau nhà làm đúng vai Huyền Vũ theo lối loan đầu.

Bảng chỉ đúng cho hướng chính giữa các sơn và nhà nhập trạch trong vận 9. Nhà xây từ vận 8 trở về trước, hay nhà nằm sát ranh giới hai sơn, phải lập tinh bàn riêng — xem bài lập tinh bàn.

Danh sách kiêng theo tên cây: tách ra khỏi phần trên

Trên mạng có rất nhiều danh sách "cây không nên trồng sau nhà". Một số câu hay gặp:

• "Trước cau sau chuối" — kinh nghiệm công năng, đã bàn ở bài cây trồng trước nhà. Có nơi truyền dị bản ngược lại.
• Câu của người Hoa "tiền bất tài tang, hậu bất tài liễu" (trước không trồng dâu, sau không trồng liễu). Lý do hay được kể là chữ "tang" (dâu) đồng âm với "tang" (tang lễ), còn liễu không kết hạt nên bị đọc là "không có con nối". Đây là chơi chữ theo âm tiếng Hán, không phải lời của Táng Thư hay Hoàng Đế Trạch Kinh.
• Kiêng cây "có ma" như gạo, đa, si sau nhà. Gốc của lời kiêng này phần lớn nằm ở chỗ cây gạo, cây đa thường mọc ở đầu làng, bãi tha ma, đình miếu — nơi người ta đặt các điện thờ nhỏ — chứ không ở bản thân loài cây. Còn lý do thật để không trồng chúng sát nhà là rễ và tán, như đã nói ở trên.

Cách đọc tỉnh táo: danh sách kiêng theo tên là lớp ngôn ngữ và tín ngưỡng địa phương, đáng biết để hiểu hàng xóm, người già trong nhà nghĩ gì. Nhưng nó đứng sau những câu hỏi của sách: cây có làm được chỗ tựa không, có chắn được gió không, có lấn vào nhà không.

Đọc cho đúng mức

• Hai câu Táng Thư dẫn nguyên văn ("Huyền Vũ thùy đầu", "khí thừa phong tắc tán, giới thủy tắc chỉ") là những câu được trích rộng nhất của sách; Táng Thư nói về thế đất mộ phần, việc áp sang nhà ở là cách đọc của các đời sau.
• Hoàng Đế Trạch Kinh ví cây cỏ là "lông tóc" của nhà; dẫn đại ý.
• Phần Huyền Không là cách đọc của một phái (Thẩm Thị). Phái Bát Trạch, Tam Hợp không đọc phía sau nhà theo sơn tinh, hướng tinh.
• Câu "tiền bất tài tang, hậu bất tài liễu" là tục ngữ Trung Hoa dựa trên đồng âm; chúng tôi không thấy nó trong cổ thư phong thủy.
• Không có bằng chứng cây sau nhà làm thay đổi vận của gia chủ. Lợi ích kiểm được là chắn gió, che nắng, che tầm nhìn, giữ đất, có bóng mát.

Việc nên làm

• Đứng sau nhà, ghi lại hướng gió lạnh mùa đông và giờ nắng chiếu vào tường sau.
• Vườn rộng: trồng cây cao, sống lâu ở rìa ngoài; giữ khoảng sân hoặc lối đi giữa hàng cây và lưng nhà.
• Trồng tre, trúc xuống đất thì làm rãnh hoặc tấm chắn rễ, để lũy tre xa nhà vài mét.
• Nhà phố: dùng cây thân cột, cây leo trên khung, cây trồng chậu; không trồng cây họ Si xuống đất trong khoảng lùi có đường ống.
• Nhà nhập trạch trong vận 9 thì lập tinh bàn trước khi quyết lấp kín hay để thoáng phía sau.

Nếu muốn có một vật nhỏ trong nhà nhắc mình chăm cho "chỗ tựa" phía sau — sức khỏe người trong nhà, sự vững vàng của gia đình — người ta thường chọn những vật mang hành Mộc, như một lời nhắc chứ không phải thứ thay được hàng cây thật:

Nguồn tham khảo

• Táng Thư — Quách Phác, đoạn tứ linh ("Huyền Vũ thùy đầu") và câu "khí thừa phong tắc tán, giới thủy tắc chỉ" (dẫn nguyên văn).
• Hoàng Đế Trạch Kinh — đoạn ví nhà với thân người, cây cỏ là lông tóc (dẫn đại ý).
• Thẩm Thị Huyền Không Học — Thẩm Trúc Nhưng, nguyên tắc sơn tinh, hướng tinh (dẫn đại ý); tinh bàn vận 9 tính bằng công cụ Phi tinh của aihuyenhoc.
• Tục ngữ Việt Nam và Trung Hoa về cây quanh nhà (dẫn theo lưu truyền dân gian).