Cây kim ngân thắt bím: chọn chậu, tưới nước và chỗ đặt để thân bím không thối

Cây kim ngân thắt bím là một loài cây gỗ gốc vùng ẩm Trung – Nam Mỹ, được trồng nhiều cây con chung một chậu rồi tết thân lại; nó thành "cây phong thủy" qua thị trường Đài Loan vài chục năm gần đây. Muốn giữ cây: chỗ sáng gián tiếp, chậu có lỗ và đất thoát nhanh, tưới khi 3 – 5 cm đất mặt đã khô. Thân bím rất dễ thối nếu đất ướt liên tục.

Cây gì, tên từ đâu

Ở quê nhà, kim ngân là một cây gỗ lớn mọc ven sông, vùng đất ngập theo mùa, từ nam Mexico xuống bắc Nam Mỹ; hạt to, ăn được. Cây con lớn nhanh, thân non mềm dẻo, nên người làm vườn mới nghĩ ra cách trồng ba hoặc năm cây sát nhau rồi tết thân thành bím khi cây còn non.

Theo câu chuyện hay được kể trong giới cây cảnh, cách tết bím bắt đầu ở Đài Loan khoảng những năm 1980, rồi cây bím xuất khẩu đi khắp châu Á với tên tiếng Hoa mang nghĩa cầu của cải. Tên Việt "kim ngân" (vàng bạc) đi theo nghĩa ấy. Ý nghĩa phong thủy của cây vì vậy là ý nghĩa thương mại vài chục năm nay, không có trong sách cổ.

Một chỗ dễ nhầm: "kim ngân hoa" trong sách thuốc Đông y là dây nhẫn đông, một loài dây leo có hoa trắng ngả vàng, chứ không phải cây kim ngân thắt bím. Hai cây chỉ trùng tên.

Vì sao cây bím khó hơn cây một thân

Cây kim ngân một thân trồng đất vườn rất khỏe. Cây bím trong chậu thì khác, vì ba điều:

1. Nhiều cây con chen một chậu. Ba, năm bộ rễ tranh nhau một ít đất; cây nào yếu thì chết trước, nhưng vẫn nằm trong bím nên khó phát hiện.
2. Thân non bị bó chặt. Vết tết và dây buộc làm thân khó lớn ngang; chỗ dây buộc quá chặt có thể thắt nghẹt thân theo năm tháng.
3. Cây quê đất ẩm nhưng không chịu úng trong chậu. Ngoài tự nhiên, nước lên rồi rút, rễ có không khí. Trong chậu sứ không lỗ, đất ướt nhiều ngày là rễ thối, rồi thối lan lên thân.

Chọn chậu

Cây mua về thường đang ở trong chậu nhựa ươm. Nếu muốn đổi sang chậu sứ, chờ cây quen chỗ vài tuần rồi hãy sang, và chỉ sang chậu rộng hơn một cỡ.

Tưới nước

Kim ngân không trữ nước nhiều như kim tiền hay lưỡi hổ, nên tưới thường hơn, nhưng vẫn phải chờ đất khô bớt:

• Cắm ngón tay xuống đất: khô 3 – 5 cm trên mặt thì tưới. Trong nhà mùa nóng thường khoảng 7 – 10 ngày một lần; phòng máy lạnh, ít sáng thì 10 – 14 ngày; mùa lạnh thưa hơn.
• Tưới đẫm cho nước chảy ra lỗ đáy, chờ vài phút, đổ hết nước đĩa lót.
• Không tưới theo lịch cố định "mỗi ngày một ly"; đất không lúc nào khô là cách nhanh nhất làm thân bím thối.

Dấu hiệu thối: thân mềm, nhăn ở gốc, vỏ bong, có mùi chua. Bóp nhẹ từng thân trong bím: thân khỏe cứng chắc, thân hỏng lún tay. Một thân hỏng thì cắt sát mặt đất, giữ các thân còn lại, giảm tưới; thân hỏng để nguyên trong bím sẽ mục dần và dễ làm nấm lây sang.

Ánh sáng và chỗ đặt

Kim ngân cần nhiều sáng hơn lưỡi hổ, kim tiền:

Hai thói quen giữ dáng cây:

• Xoay chậu một phần tư vòng mỗi tuần để tán không nghiêng hẳn về phía cửa sổ.
• Ít dời chỗ. Kim ngân nhạy với thay đổi ánh sáng; chuyển từ vườn ươm sáng vào nhà tối, hay đổi phòng, cây thường rụng một đợt lá rồi mới ra lá mới. Rụng lá sau khi vừa mua về là chuyện bình thường, không phải cây sắp chết, càng không phải điềm.

Chăm thân bím lâu năm

• Kiểm dây buộc ở đầu và chân bím mỗi năm; dây ăn vào vỏ thì cắt bỏ hoặc nới ra.
• Tỉa ngọn cho tán gọn và thấp, cây sẽ đâm thêm nhánh bên.
• Không cần bón nhiều: mùa nóng bón phân tan chậm hoặc phân pha loãng một – hai tháng một lần; mùa lạnh ngừng.
• Muốn bím tiếp tục dài thêm thì phải tết tiếp phần thân non mới lên khi còn mềm, buộc lỏng; không làm thì cây vẫn khỏe, chỉ là phần bím dừng ở độ cao cũ.

Phần quan niệm phong thủy

• Số thân: năm thân được chuộng vì gợi năm hành, năm phúc; ba thân cũng phổ biến. Đây là quy ước của người bán, không có sách nào quy định.
• Đặt ở phòng khách, cạnh bàn làm việc, gần quầy: chỗ nào cũng được nếu đủ sáng như bảng trên. Bố trí phòng khách nói chung xem bài phong thủy phòng khách.
• Hành của cây: lá xanh, thân gỗ, xếp Mộc theo màu và chất. Cách xếp và chỗ các nơi xếp khác nhau ở bài cây hợp mệnh.
• Cây héo rụng lá: nhiều người lo là điềm. Nguyên nhân gần như luôn là đổi chỗ, thiếu sáng hoặc úng (xem cây chết trong nhà).

Sách cổ nói gì

Lấy cây cỏ làm lông tóc. — Hoàng Đế Trạch Kinh, trong câu ví ngôi nhà như thân người

Bình: nếu cây cỏ là tóc của ngôi nhà, thì cây kim ngân thắt bím đúng là mái tóc tết của nó, đẹp vì được chải chuốt công phu. Nhưng tóc tết đẹp khi da đầu khỏe; một bím tóc tết quá chặt hay để ẩm lâu ngày thì hỏng từ chân. Ý của sách là nhìn cây quanh nhà như dấu hiệu sức sống, và sức sống ấy nằm ở rễ, ở đất, ở ánh sáng.

Kim ngân không có mặt trong sách cổ Trung Hoa hay Việt Nam, vì cây từ châu Mỹ và chỉ thành cây cảnh trong nhà ở châu Á vài chục năm nay. Mọi lời "sách xưa nói cây kim ngân" đều nên hiểu là quan niệm đời nay.

Đọc cho đúng mức

• Cây kim ngân không làm nhà khá lên. Tên cây là tên thương mại; giá trị thật là một tán xanh đẹp trong phòng.
• Rụng lá sau khi đổi chỗ là phản ứng bình thường của cây, không cần đọc thành điềm.
• Cây tặng khai trương hay đứng trong chậu không lỗ, nơ giấy bọc kín: gỡ bỏ, kiểm nước đọng ngay hôm đầu.

Việc nên làm

• Kiểm chậu: có lỗ thoát, không có nước đọng trong chậu lồng.
• Đặt cây chỗ sáng gián tiếp, tránh nắng gắt chiều và gió máy lạnh thổi thẳng.
• Tưới khi 3 – 5 cm đất mặt đã khô; đổ nước đĩa lót.
• Bóp thử từng thân trong bím mỗi tháng; thân mềm thì cắt sát đất.
• Xoay chậu mỗi tuần, nới dây buộc mỗi năm.
• Bàn làm việc ít sáng thì chọn cây khác chịu bóng hơn, như cây kim tiền.

Cây kim ngân thường đứng ở chỗ trang trọng của phòng khách hay văn phòng. Nếu muốn đặt kèm một vật nhỏ theo ngũ hành ở chân chậu, món hành Mộc hợp với thân gỗ, lá xanh của cây; nó là lời nhắc chăm cây đều tay, còn cây xanh tốt hay không vẫn do đất, nước và ánh sáng.

Nguồn tham khảo

• Hoàng Đế Trạch Kinh — câu "dĩ thảo mộc vi mao phát", theo bản lưu hành.
• Kiến thức thực vật và trồng cây trong nhà phổ thông về cây kim ngân (chi Pachira), cách trồng bím và chăm sóc trong chậu.