Cây hợp mệnh: bảng ngũ hành theo màu lá, dáng lá — và vì sao phải xét ánh sáng, nước trước

Cây hợp mệnh được chọn theo một quy ước: gán cây vào ngũ hành theo màu lá, màu hoa và dáng cây, rồi chọn cây cùng hành hoặc hành sinh cho mệnh nạp âm của mình. Quy ước này hình thành muộn, không có trong cổ thư. Nó dùng được như một cách chọn trong số những cây đã sống được ở chỗ mình đặt — ánh sáng, nước, nhiệt phải xét trước.

Bước đầu: "mệnh" ở đây là mệnh nào

Khi người ta nói "cây hợp mệnh", chữ mệnh thường là mệnh nạp âm theo năm sinh âm lịch — Hải Trung Kim, Lộ Bàng Thổ, Đại Khê Thuỷ… — không phải cung phi Bát Trạch, cũng không phải dụng thần Bát Tự. Ba hệ này hay bị trộn; bài theo mệnh, theo cung phi hay theo dụng thần tách rõ.

Vài năm sinh làm ví dụ, tính bằng bộ máy lịch của site:

Người sinh vào tháng Một, tháng Hai dương lịch, trước Tết, thì thuộc năm âm lịch trước. Ví dụ sinh đầu tháng 2/1991 trước Tết Tân Mùi vẫn là tuổi Canh Ngọ, mệnh Thổ. Công cụ tra mệnh cung tự xử lý chuyện này.

Bảng quy ước: cây nào thuộc hành nào

Cách gán phổ biến hiện nay dựa trên hai dấu hiệu: màu (theo bảng ngũ sắc) và dáng (theo tính chất của từng hành).

Rồi phối theo vòng tương sinh Thuỷ sinh Mộc, Mộc sinh Hoả, Hoả sinh Thổ, Thổ sinh Kim, Kim sinh Thuỷ:

Từng mệnh có bài riêng đi sâu hơn, ví dụ mệnh Kim trồng cây gì và mệnh Thuỷ trồng cây gì.

Quy ước này từ đâu ra — và vì sao nó lỏng

Hai mảnh ghép của bảng trên có gốc rất cổ, nhưng việc ghép chúng vào cây cảnh thì mới.

Mảnh thứ nhất — tính chất của năm hành — có từ thiên Hồng Phạm trong Thượng Thư: nước thấm xuống, lửa bốc lên, gỗ cong và thẳng, kim loại theo khuôn mà đổi hình, đất để gieo trồng gặt hái. Đây là mô tả tính chất và công dụng, không phải bảng xếp loại cây.

Mảnh thứ hai — phối màu với hành — có trong các sách đời Hán như Hoàng Đế Nội Kinh Tố Vấn: phương Đông màu xanh thuộc Mộc, phương Nam màu đỏ thuộc Hoả, trung ương màu vàng thuộc Thổ, phương Tây màu trắng thuộc Kim, phương Bắc màu đen thuộc Thuỷ (dẫn đại ý). Bảng ngũ sắc này dùng cho y học, lễ nghi, phương vị.

Phần ghép vào cây cảnh — "cây lá đỏ là Hoả, cây lá trắng là Kim" — chúng tôi không thấy trong các sách phong thuỷ cổ như Hoàng Đế Trạch Kinh, Dương Trạch Tam Yếu hay Bát Trạch Minh Kính. Nó là quy ước của các sách và trang phổ thông thời gần đây.

Vì là quy ước ghép từ hai tiêu chí (màu và dáng), nó cho ra kết quả mâu thuẫn ngay với những cây quen thuộc nhất:

• Lưỡi hổ: lá xanh thẳng đứng (Mộc), viền vàng (Thổ), có giống lá đốm bạc (Kim). Mỗi trang xếp một kiểu.
• Kim tiền: lá xanh bóng (Mộc), nhưng tên "kim tiền" khiến nhiều nơi xếp vào Kim.
• Lan ý: lá xanh thẫm, ưa ẩm (Thuỷ), hoa trắng (Kim).
• Trầu bà: leo cột thì vươn (Mộc), thả rủ thì mềm (Thuỷ).

Thấy những mâu thuẫn này, người đọc nên hiểu: bảng cây hợp mệnh là gợi ý để chọn giữa những cây tương đương, không phải quy luật có thể đúng sai.

Cái phải xét trước: cây có sống được ở đó không

Một cây "hợp mệnh" héo rũ sau ba tuần là kết quả tệ nhất của mọi cách chọn. Hoàng Đế Trạch Kinh ví cây cỏ là "lông tóc" của ngôi nhà; lông tóc héo úa là dấu thân thể không khoẻ. Đọc theo tinh thần đó, cây sống khoẻ quan trọng hơn cây đúng màu.

Thứ tự lọc nên là:

Ví dụ: một người mệnh Hoả (sinh 1995, Sơn Đầu Hoả) sống ở căn hộ hướng Bắc, phòng khách sáng vừa. Theo bảng, nên chọn cây lá đỏ (Hoả) hoặc lá xanh (Mộc sinh Hoả). Cây lá đỏ phần lớn cần sáng mạnh mới giữ màu; trong phòng sáng vừa, vạn lộc lá đỏ còn tạm được, trạng nguyên thì nhanh rụng lá. Lựa chọn hợp lý là một chậu trầu bà hay thiết mộc lan (Mộc, sinh Hoả), thêm một chậu vạn lộc đỏ đặt gần cửa sổ nhất.

Chi tiết từng cây chịu bóng cho bàn làm việc ở bài cây để bàn làm việc; khi cây cứ héo dù đã đúng mệnh, đọc bài cây trong nhà héo liên tục.

Sách cổ nói gì

Dịch: Thuỷ là thấm xuống, Hoả là bốc lên, Mộc là cong và thẳng, Kim là theo khuôn mà đổi hình, Thổ là để gieo trồng gặt hái. — Thượng Thư, thiên Hồng Phạm

Bình: đây là định nghĩa ngũ hành sớm nhất còn lại, và nó định nghĩa bằng tính chất và việc làm, không bằng màu. Nếu muốn gán cây vào ngũ hành cho có lý hơn bảng màu, có thể đọc theo câu này: cây vươn thẳng, cành cong mềm là tính Mộc; cây thuỷ sinh, rễ thả trong nước là tính Thuỷ; cây trồng để thu hoạch (rau thơm, ớt trong chậu) gần với ý "giá sắc" của Thổ. Cách đọc này cũng chỉ là cách đọc, nhưng nó cho thấy bảng màu hiện nay chỉ là một trong nhiều cách ghép.

Tố Vấn, thiên Kim Quỹ Chân Ngôn Luận (dẫn đại ý), phối năm phương với năm màu: Đông – xanh, Nam – đỏ, giữa – vàng, Tây – trắng, Bắc – đen. Bảng màu của "cây hợp mệnh" lấy từ đây; nhưng sách dùng nó cho tạng phủ, mùa, phương, không cho cây cảnh.

Đọc cho đúng mức

• Bảng gán cây theo ngũ hành là quy ước đời sau; các trang, các thầy xếp cùng một cây vào hành khác nhau.
• Câu Hồng Phạm dẫn nguyên văn theo bản lưu hành rộng của Thượng Thư; đoạn Tố Vấn dẫn đại ý.
• Không có bằng chứng nào cho thấy cây đúng hành làm thay đổi sức khoẻ, công việc hay tiền bạc của người trồng. Lợi ích kiểm được là không gian dễ chịu và việc chăm cây đều đặn.
• Chọn theo mệnh nạp âm khác với chọn theo cung phi Bát Trạch hay dụng thần Bát Tự; dùng hệ nào thì nói rõ hệ đó.

Việc nên làm

• Tra mệnh nạp âm theo năm âm lịch; sinh trước Tết thì lấy năm trước.
• Lọc cây theo năm bước: ánh sáng, nước, nhiệt – gió, người và vật nuôi, rồi mới đến mệnh.
• Trong các cây còn lại, chọn một cây chính theo hành mình muốn, thêm cây khác tuỳ thích; không cần cả nhà toàn một màu.
• Thấy cây yếu thì đổi chỗ trước khi đổi cây.

Nguồn tham khảo

• Thượng Thư — thiên Hồng Phạm, đoạn định nghĩa ngũ hành (dẫn nguyên văn).
• Hoàng Đế Nội Kinh Tố Vấn — thiên Kim Quỹ Chân Ngôn Luận, phối ngũ hành với phương và màu (dẫn đại ý).
• Hoàng Đế Trạch Kinh — đoạn ví cây cỏ là lông tóc của nhà (dẫn đại ý).
• Bảng nạp âm: tính bằng bộ máy lịch của aihuyenhoc.