Cây kim tiền: tên gọi từ đâu và cách giữ cây không thối củ

Cây kim tiền gốc ở vùng khô Đông Phi, chỉ thành cây cảnh trong nhà phổ biến từ khoảng cuối thế kỷ 20; tên gọi đặt theo hàng lá chét tròn bóng như chuỗi tiền, không có trong sách cổ. Dưới đất cây có củ trữ nước, nên chăm đúng là tưới ít: đất khô hẳn mới tưới, thường 2 – 3 tuần một lần, để chỗ sáng gián tiếp, mùa lạnh giảm tưới.

Tên "kim tiền" từ đâu ra

Cây kim tiền thuộc họ Ráy, cùng họ với môn, trầu bà, lan ý. Quê gốc là những vùng khô có mùa mưa ngắn ở phía đông và nam châu Phi. Cây được các vườn ươm nhân giống hàng loạt làm cây trong nhà từ khoảng cuối những năm 1990, rồi theo thị trường cây cảnh vào châu Á.

Ở thị trường tiếng Hoa, cây được bán với tên nghĩa là "cây tiền vàng", vì mỗi cuống mang hai hàng lá chét tròn, dày, bóng như sáp, trông như chuỗi đồng tiền xâu dây. Tên Việt "kim tiền" đi theo cách gọi ấy. Ý nghĩa phong thủy (giữ của, thịnh vượng) sinh ra từ tên gọi, không phải từ một sách nào.

Có một chuyện dễ nhầm: trong sách hoa, sách thuốc cổ có tên "kim tiền hoa", nhưng đó là một loài hoa cúc vàng nhỏ (hay được ghi là toàn phúc hoa), không liên quan gì đến cây kim tiền ngày nay. Bài nào dẫn "sách xưa nói về cây kim tiền" thì nên hỏi lại họ đang nói cây nào.

Cấu tạo quyết định cách chăm

Nhổ một cây kim tiền lên sẽ thấy ngay vì sao nó chịu hạn giỏi mà chết úng nhanh:

Một cây có kho nước dưới đất thì không cần nước mỗi tuần. Đất ẩm liên tục làm củ thiếu không khí, bắt đầu thối từ trong; khi lá ngả vàng thì củ thường đã hỏng một phần.

Tưới bao lâu một lần

Phép kiểm vẫn như mọi cây trữ nước: đất khô hẳn tới đáy chậu mới tưới. Cắm que tre xuống đáy, rút lên thấy que khô, không dính đất ẩm là được.

Mỗi lần tưới thì tưới đẫm cho nước chảy ra lỗ đáy, đợi vài phút rồi đổ hết nước trong đĩa lót.

Nhận ra thối củ sớm

Cứu cây thối củ: nhấc cây khỏi chậu, rửa nhẹ đất, cắt bỏ phần củ mềm, thâm tới tận chỗ thịt trắng chắc; để vết cắt khô ráo nơi thoáng 1 – 2 ngày; trồng lại vào đất mới khô, chậu có lỗ, chờ một tuần mới tưới.

Ánh sáng, chậu và đất

• Ánh sáng: gián tiếp là tốt nhất; chịu được góc ít sáng nhưng lớn rất chậm và cần tưới thưa hơn nữa. Nắng gắt trực tiếp làm cháy, vàng lá.
• Chậu: bắt buộc có lỗ thoát nước. Củ phình to có thể làm nứt chậu nhựa mỏng; khi thấy chậu biến dạng, sang chậu rộng hơn khoảng 3 – 5 cm.
• Đất: đất trồng cây trộn thêm xơ dừa, trấu hun, đá trân châu hoặc sỏi nhỏ cho thật tơi.

Cây kim tiền tặng khai trương: cái bẫy chậu lồng

Kim tiền là một trong những cây tặng khai trương, tân gia phổ biến nhất. Chậu quà tặng thường là chậu nhựa ươm đặt lồng trong một chậu sứ không lỗ, có giấy bọc, nơ. Mỗi lần tưới, nước chảy qua chậu nhựa rồi đọng lại trong chậu sứ, củ ngâm nước nhiều tuần mà không ai thấy. Cây đặt tiếp trong phòng máy lạnh ít sáng, khoảng hai tháng sau thì vàng cả gốc.

Việc đầu tiên khi nhận chậu kim tiền: bỏ giấy bọc, nhấc chậu nhựa bên trong lên xem có nước đọng không; đổ nước đọng, lót một lớp sỏi dưới đáy chậu sứ để chậu nhựa không chạm nước.

Nhân giống và ra hoa

• Tách củ: khi sang chậu, tách khóm có củ riêng, mỗi phần giữ vài cuống.
• Giâm lá chét: cắm lá chét xuống đất ẩm nhẹ; mất vài tháng mới thành củ nhỏ rồi mới ra cuống mới. Chậm nhưng chắc.
• Ra hoa: kim tiền thỉnh thoảng ra một mo hoa nhỏ màu kem sát gốc. Dân gian coi đó là điềm vui. Về mặt cây, hoa là dấu hiệu cây đủ khỏe, đủ sáng; không cần làm gì đặc biệt, hoa tàn thì cắt.

Lưu ý: cây họ Ráy có tinh thể canxi oxalat, gây rát miệng nếu trẻ nhỏ hay chó mèo nhai lá; nhựa cây có thể làm ngứa da nhạy cảm. Đeo găng hoặc rửa tay sau khi cắt tỉa (bài cây không nên trồng trong nhà).

Phần quan niệm phong thủy

• Đặt cạnh quầy thu ngân, bàn làm việc: vì tên cây gợi chữ tiền. Đây là quan niệm theo tên gọi; điều kiện thật là chỗ đó có đủ sáng không. Bài quầy thu ngân đặt ở đâu bàn chỗ đặt quầy theo sách.
• Góc Đông Nam là "góc tài lộc": cách chia nhà thành chín ô gắn mỗi ô một chuyện đời sống là lối phổ thông đời nay, không phải phép của Bát Trạch hay Huyền Không trong sách cổ.
• Hành của cây: lá xanh bóng xếp Mộc theo màu; có nơi xếp Kim theo tên. Xem cách xếp và giới hạn của nó ở bài cây hợp mệnh.

Sách cổ nói gì

Trường Vật Chí của Văn Chấn Hanh, đời Minh, quyển Hoa Mộc, đại ý: chọn cây phải hợp chỗ, bày không nên nhiều, chăm cho cây tươi tốt mới đáng thưởng ngoạn. — Trường Vật Chí, quyển Hoa Mộc

Bình: cây kim tiền chưa có mặt ở Trung Hoa hay Việt Nam thời sách được viết. Nhưng nguyên tắc "hợp chỗ, bày vừa, chăm cho tốt" chính là thứ cứu được những chậu kim tiền khai trương đang ngâm nước trong chậu sứ. Một chậu kim tiền thối củ ở quầy thu ngân không mang ý nghĩa gì tốt, dù tên nó là gì.

Về tên "kim tiền hoa" trong sách cổ: đại ý, đó là tên khác của một loài hoa cúc vàng nhỏ dùng làm thuốc và làm cảnh, không phải cây kim tiền ngày nay. — sách hoa, sách thuốc cổ, đại ý

Đọc cho đúng mức

• Cây kim tiền không mang tiền vào nhà. Ý nghĩa của nó đến từ cái tên thương mại; giá trị thật là một cây xanh bền, ít đòi hỏi.
• Cây chết không phải điềm. Kim tiền chết gần như luôn vì úng. Xem cách nhìn ở bài cây chết trong nhà.
• Đừng tưới theo lịch của cây khác. Kinh nghiệm "mỗi tuần một lần" dùng cho trầu bà, lan ý là quá nhiều với kim tiền.

Việc nên làm

• Nhận cây tặng: bỏ giấy bọc, kiểm nước đọng trong chậu lồng ngay hôm đầu.
• Tưới khi đất khô hẳn tới đáy; mùa lạnh giãn ra 4 – 6 tuần.
• Đặt chỗ sáng gián tiếp, tránh nắng gắt.
• Thấy cuống vàng từ gốc, nhấn thử gốc; mềm nhũn là phải nhấc cây ra xử lý củ.
• Sang chậu khi củ làm chậu phình, rộng hơn 3 – 5 cm, đất thật tơi.

Cây kim tiền đặt trên bàn hay cạnh quầy là một mảng xanh người ta nhìn thấy mỗi ngày. Nếu muốn đặt kèm một vật nhỏ theo ngũ hành, món hành Mộc hợp với màu lá; nó là lời nhắc giữ cho góc làm việc gọn gàng, tươi tắn, còn chuyện cây sống khỏe vẫn nằm ở cách tưới.

Nguồn tham khảo

• Trường Vật Chí, Văn Chấn Hanh, đời Minh — quyển Hoa Mộc, đại ý.
• Các sách hoa, sách thuốc cổ ghi tên kim tiền hoa (toàn phúc hoa) — đại ý.
• Kiến thức thực vật và trồng cây trong nhà phổ thông về cây kim tiền, họ Ráy, cây có củ trữ nước.