Những chỗ kiêng đặt vật phẩm: phòng ngủ, nhà vệ sinh, sát sàn — điều nào có lý, điều nào chỉ là truyền miệng

Để tỳ hưu trong phòng ngủ không bị sách nào cấm; lời kiêng là truyền miệng, với lý lẽ chính là giữ trang trọng cho tượng linh vật và giữ phòng ngủ yên tĩnh. Nếu vẫn muốn đặt, chọn tượng nhỏ, dáng hiền, đầu không quay vào giường. Vòng tỳ hưu thì tháo ra khi ngủ — vì lý do vệ sinh và độ bền dây, không vì kiêng.

Ba loại lý lẽ đằng sau một điều kiêng

Khi gom các điều kiêng đặt vật phẩm đang lưu hành, rồi truy từng điều về gốc, chúng rơi vào ba nhóm rất khác nhau:

1. Lý giữ trang trọng. Tượng linh vật, tượng Phật, đồ thờ thì người ta muốn đặt ở chỗ sạch, cao, nơi người ngoài nhìn thấy được mà không ngồi lên, bước qua. Đây là lý lẽ của lễ, có gốc lâu đời.
2. Lý vệ sinh và bảo quản. Chỗ ẩm, chỗ có hóa chất, chỗ nắng gắt, chỗ hay va chạm làm hỏng đồ — đồng xỉn, đá mờ, gỗ mốc, tượng vỡ. Đây là lý lẽ vật lý, đo được.
3. Truyền miệng không có gốc. Những câu "đặt ở đây thì mất linh", "tượng sẽ hút hết khí" — không có trong sách phong thủy, cũng không có lý vật lý.

Một điều kiêng có thể có cả hai lý đầu, và khi ấy nên giữ. Điều kiêng chỉ có lý thứ ba thì biết để khỏi lo.

Bảng tra nhanh

Phần dưới đi qua những chỗ người ta hỏi nhiều nhất.

Phòng ngủ: tỳ hưu, linh vật và cái nhìn của tượng

Gốc của lời kiêng. Tỳ hưu trong Sử Ký là một loài mãnh thú: Ngũ Đế bản kỷ đại ý chép Hoàng Đế dạy gấu, beo, tỳ hưu, hổ để ra trận đánh Viêm Đế ở Phản Tuyền. Từ gốc ấy, tỳ hưu là hình tượng canh giữ, uy dũng; chuyện tỳ hưu "chỉ ăn không thải" là truyền thuyết muộn hơn nhiều (bài tỳ hưu đặt ở đâu đã bàn). Một hình tượng canh giữ thì hợp với cửa, quầy, lối vào — chỗ cần canh — hơn là chỗ người ta nằm nghỉ. Lời kiêng "không để tỳ hưu trong phòng ngủ" nói cho có lý nhất là như vậy: đặt sai vai, chứ không phải đặt vào sẽ có hại.

Cái nhìn của tượng. Có người ngủ không yên khi trong phòng có tượng, tranh có mắt nhìn về phía giường, nhất là khi đèn ngủ hắt bóng. Đây là chuyện cảm giác của từng người, không phải chuyện phong thủy, nhưng nó là lý do thật. Cùng lý ấy, các thầy hay khuyên không để gương soi thẳng vào giường — xem bài gương trong phòng ngủ.

Nếu vẫn muốn đặt. Phòng ngủ kiêm chỗ làm việc, căn hộ một phòng không có chỗ khác:

• Chọn tượng nhỏ, dáng tròn, hiền; tránh tượng há miệng, nhe nanh.
• Đặt trên kệ, bàn làm việc trong phòng, đầu không quay vào giường — quay về cửa phòng hoặc song song tường.
• Không đặt trên bàn đầu giường, ngay cạnh gối.

Vòng tỳ hưu khi ngủ. Tháo ra là hợp lý, nhưng lý do thật là đời thường: hạt đá cấn vào cổ tay khi nằm nghiêng, mồ hôi đêm làm dây chun mau giòn, móc bạc mau xỉn. Tháo ra đặt vào hộp hoặc đĩa nhỏ trên bàn. Các lời kiêng đi kèm vòng tỳ hưu — không cho người khác sờ, tháo ra khi đi đám tang — là tục truyền miệng; bài vòng tỳ hưu đeo tay nào bàn thêm.

Nhà vệ sinh: điều kiêng có đủ cả hai lý

Đây là điều kiêng vững nhất, vì nó có cả lý trang trọng lẫn lý bảo quản.

Về lý sách. Phái Bát Trạch, theo Bát Trạch Minh Kính, đại ý đặt nhà xí ở phương hung của trạch, với ý dùng chỗ ô uế để "đè" phương hung. Nghĩa là trong cách nghĩ của sách, nhà vệ sinh là chỗ chứa cái cần đè xuống, không phải chỗ đặt vật quý. Đặt tượng linh vật vào đó là ngược với cách sách sắp xếp ngôi nhà.

Về lý vật lý. Nhà vệ sinh có độ ẩm cao nhất nhà, hơi nước nóng khi tắm, và hơi của chất tẩy rửa có clo. Đồng xỉn và gỉ nhanh hơn hẳn; đá xốp như ngọc lam ngấm hơi ẩm, đá mềm như cẩm thạch bị chất tẩy làm mờ mặt; gỗ mốc trong vài tuần mùa nồm. Bài lau chùi, bảo quản vật phẩm có bảng chi tiết.

Cây xanh, chậu đá cuội trang trí trong nhà vệ sinh thì không phải "vật phẩm" theo nghĩa này; chúng là đồ trang trí, không mang ý linh vật.

Sát sàn và gầm tủ

Lời kiêng là "tượng bị giẫm đạp, bị coi thường". Lý trang trọng ở đây rõ ràng: người Việt không đặt tượng Phật, tượng thần dưới đất; tượng linh vật được đối xử tương tự.

Lý vật lý cũng rõ: sàn là chỗ nước lau nhà bắn vào, bụi đọng dày nhất, trẻ nhỏ bò tới, chó mèo xô đổ, chân người va vào. Tượng đá, tượng gốm vỡ ở sàn nhiều hơn mọi chỗ khác.

Ngoại lệ có lý: tượng lớn đặt ngoài trời — sư tử đá, tượng đá sân vườn — tự nhiên đặt trên bệ, trên nền. Bệ cao vài chục phân là đủ để tượng không "nằm đất".

Bàn thờ và chỗ cao hơn bàn thờ

Lễ Ký, thiên Khúc Lễ hạ, đại ý dạy người quân tử dù nghèo cũng không bán đồ tế, dù rét cũng không lấy áo tế ra mặc. Ý của đoạn ấy là đồ thờ thuộc về việc thờ, không lẫn sang việc thường. Người Việt giữ ý này rất rõ với bàn thờ gia tiên.

Từ đó có hai điều kiêng có lý:

• Không đặt vật phẩm mua về lên bàn thờ gia tiên, trừ những đồ thờ truyền thống vốn thuộc bàn thờ (đỉnh, hạc, chân đèn, mâm bồng). Tỳ hưu, thiềm thừ, quả cầu đá không thuộc nhóm ấy.
• Không đặt vật phẩm cao hơn bàn thờ trong cùng phòng, nhất là ngay trên nóc tủ thờ. Đây là lý thứ bậc, giữ chỗ cao nhất cho bàn thờ.

Bàn thờ Thần Tài, Ông Địa có tục riêng về đồ bày, mỗi nhà một kiểu; bài này không bàn cách bày bàn thờ.

Những điều kiêng không có gốc

Có mấy lời đang lưu hành mà truy mãi không thấy gốc sách, cũng không có lý vật lý:

• "Đặt cạnh thiết bị điện thì từ trường làm mất linh." Không sách cổ nào nói, vì sách cổ không biết thiết bị điện. Lý thật để không đặt trên tủ lạnh, tivi là rung và nóng, tượng dễ rơi.
• "Người khác chạm vào thì mất linh." Tục truyền miệng gắn với vòng đeo, tượng nhỏ. Lý đời thường duy nhất là vệ sinh — tay người khác có mồ hôi, dầu.
• "Đặt hai linh vật khác loại cạnh nhau thì 'đánh nhau'." Không có sách. Lý thẩm mỹ thì có: quá nhiều tượng một chỗ trông lộn xộn, và bài vật phẩm phong thủy có tác dụng không đã nói vì sao một món tốt hơn năm món.

Đọc cho đúng mức

• Bài này gom các điều kiêng phổ biến ở Việt Nam hiện nay; mỗi vùng, mỗi nhà có thêm những điều riêng. Không có sách phong thủy cổ nào có một danh mục "chỗ kiêng đặt vật phẩm" — phần lớn vật phẩm hôm nay chưa tồn tại vào thời các sách ấy.
• Lý trang trọng là lý của lễ: nó đúng với người coi tượng là linh vật. Với người coi tượng chỉ là đồ trang trí, phần còn lại có giá trị là lý vệ sinh, bảo quản và an toàn — mà phần ấy thì đúng với mọi người.
• Đặt "sai chỗ" theo bảng trên không làm điều xấu xảy ra. Hậu quả thật nhất là món đồ mau hỏng, hoặc người trong nhà thấy không yên. Sửa lại chỗ đặt là xong.

Việc nên làm

• Đi một vòng trong nhà, xem vật phẩm nào đang ở nhà vệ sinh, sát sàn, cạnh bếp, trên nóc thiết bị điện, bậu cửa sổ nắng; chuyển lên kệ, tủ khô, cao.
• Phòng ngủ: nếu đã có tượng, xoay đầu tượng ra khỏi hướng giường, đổi tượng dữ sang tượng hiền hoặc chuyển ra phòng khách, lối vào.
• Tháo vòng tỳ hưu, vòng đá khi ngủ, khi tắm; để vào hộp trên bàn.
• Bàn thờ gia tiên chỉ để đồ thờ; vật phẩm đặt ở chỗ khác, không cao hơn bàn thờ.
• Đầu linh vật không chĩa sang cửa nhà hàng xóm.

Nguồn tham khảo

• Tư Mã Thiên — Sử Ký, Ngũ Đế bản kỷ: đoạn Hoàng Đế dạy gấu, beo, tỳ hưu, hổ ra trận ở Phản Tuyền (đại ý).
• Lễ Ký — Khúc Lễ hạ: đoạn người quân tử dù nghèo không bán đồ tế, dù rét không mặc áo tế (đại ý).
• Bát Trạch Minh Kính — đề Dương Quân Tùng, Nhược Quan Đạo Nhân biên đính, đời Thanh: đặt nhà xí ở phương hung để đè hung (đại ý).
• Tính chất đồng, đá, gỗ trong môi trường ẩm và có hóa chất tẩy rửa: kiến thức bảo quản phổ thông.