Gậy Như Ý: từ cây gãi lưng, vật cầm của nhà sư đến món ban thưởng trong cung nhà Thanh

Gậy như ý ban đầu là cây gãi lưng: tay không với tới chỗ ngứa, cây gậy gãi đúng chỗ, "như ý" người cầm. Về sau nó thành vật cầm tay của nhà sư khi giảng kinh, của danh sĩ khi đàm luận, rồi thành món dâng và ban thưởng trong cung nhà Thanh. Nghĩa chúc "vạn sự như ý" là lớp nghĩa đến sau cùng.

Cái tên nói đúng công dụng đầu tiên

Hình dáng một cây như ý quen thuộc: cán dài hơi cong, một đầu loe ra hình đám mây hoặc tai nấm linh chi. Nếu bỏ hết lớp chạm trổ, đó chính là một cây gãi lưng có đầu rộng — đầu ấy đặt lên vai, với ra sau lưng, chỗ nào ngứa gãi chỗ đó.

Cái tên giải thích đúng như vậy: gãi được đúng chỗ mình muốn mà không phải nhờ ai — tức "như ý". Cây gãi lưng bằng tre đầu uốn cong bán ở chợ quê hôm nay và cây như ý ngọc trong tủ kính bảo tàng là cùng một gốc.

Điều này đáng nói vì nó làm rõ một chuyện: như ý không sinh ra từ phong thủy. Nó là đồ dùng, rồi thành đồ cầm có lễ nghi, rồi thành vật biểu tượng. Phong thủy đời nay nhận nó vào danh mục vật phẩm sau cùng.

Thời Ngụy Tấn: danh sĩ cầm như ý mà đàm luận

Thời Ngụy Tấn, giới danh sĩ chuộng "thanh đàm" — ngồi bàn chuyện huyền lý, chuyện Lão Trang. Trong tay họ thường cầm một vật: cây phất trần đuôi hươu, hoặc cây như ý. Vật cầm ấy dùng để chỉ trỏ khi nói, gõ nhịp khi ngâm, và là dấu hiệu của tầng lớp.

Thế Thuyết Tân Ngữ, sách chép giai thoại danh sĩ do Lưu Nghĩa Khánh đời Nam triều Tống soạn, có hai chuyện về như ý mà người đọc sách hay nhắc:

• Vương Đôn gõ ống nhổ. Thiên Hào sảng đại ý kể Vương Đôn mỗi khi say rượu lại ngâm câu thơ của Tào Tháo "ngựa già nằm chuồng mà chí vẫn ở ngàn dặm", vừa ngâm vừa lấy như ý gõ nhịp vào ống nhổ, lâu ngày miệng ống nhổ sứt mẻ cả.
• Thạch Sùng đập san hô. Thiên Thái xỉ đại ý kể Vương Khải khoe cây san hô cao chừng hai thước, Thạch Sùng cầm như ý sắt đập vỡ ngay, rồi sai người mang ra sáu bảy cây san hô cao ba bốn thước để Vương Khải chọn mà đền.

Hai chuyện cho thấy như ý thời ấy là vật cầm tay thường ngày của người quyền quý — đủ cứng để gõ, đủ nặng để đập vỡ đồ. Nó chưa phải vật cầu may. Thạch Sùng trong chuyện thứ hai cũng chính là nhân vật mà dân gian Việt nhắc qua câu "giàu như Thạch Sùng" — một giai thoại về khoe của chứ không về chúc phúc.

Trong nhà Phật: như ý của người thuyết pháp

Trong Phật giáo, như ý là một trong những vật nhà sư cầm khi lên tòa giảng. Có giải thích rằng người giảng ghi tóm tắt điều cần nói lên cán như ý để khỏi quên — giải thích này phổ biến nhưng khó kiểm chứng, nên chỉ nên kể như một thuyết.

Trên tranh tượng, như ý thường xuất hiện trong tay Bồ Tát Văn Thù, vị Bồ Tát của trí tuệ, nhất là trong các cảnh vấn đáp với cư sĩ Duy Ma Cật. Từ đây, như ý mang thêm một lớp nghĩa: vật của người nói lý lẽ, giảng điều khó hiểu. Lớp nghĩa này đẹp và có gốc, nhưng ít khi được nhắc trong lời giới thiệu vật phẩm hôm nay.

Cung nhà Thanh: như ý thành lễ vật

Đến đời Thanh, như ý trở thành lễ vật cung đình bậc nhất. Các bộ sưu tập đồ cung Thanh còn giữ rất nhiều như ý: bằng ngọc, gỗ tử đàn khảm ngọc, vàng, sơn mài, tre chạm. Kiểu "tam khảm" — cán gỗ khảm ba mảnh ngọc ở đầu, giữa và cuối — là kiểu đặc trưng của thời này.

Như ý được dâng vua nhân thọ thần, ngày Tết; vua ban như ý cho đại thần, cho phi tần. Đầu như ý thời này hầu như luôn tạc thành tai nấm linh chi hoặc đám mây cuộn, hai hình chúc thọ. Từ chỗ là món quà mừng thọ trong cung, như ý mới mang nghĩa chúc "vạn sự như ý" như ta hiểu bây giờ.

Một chuyện hay được kể: trong lễ chọn hậu, vua nhà Thanh trao cây như ý cho người được chọn làm hoàng hậu. Chuyện này có trong các hồi ký, ghi chép về cung đình cuối Thanh, nhưng mức chi tiết mỗi bản kể khác nhau; nên đọc như một tục cung đình được kể lại, không phải điển chế chép trong luật.

Bảng tóm tắt: bốn lớp nghĩa theo thời gian

Đọc bảng từ trên xuống thấy rõ: nghĩa phong thủy là lớp mỏng nhất và mới nhất. Lớp dày nhất là lớp lễ vật mừng thọ — chính vì vậy như ý hợp nhất với vai trò món quà, nhất là quà mừng thọ người lớn tuổi.

Đặt như ý ở đâu, chọn như ý thế nào

Không có sách phong thủy cổ nào quy định chỗ đặt như ý. Những quy ước dưới đây lấy từ cách người xưa bày như ý trong nhà — trên giá, trên án thư — nên có lý về thẩm mỹ hơn là về phép tắc:

• Đặt nằm ngang trên giá đỡ thấp, đầu linh chi quay về một bên, ở chỗ trang trọng: kệ phòng khách, án thư, tủ trưng bày. Đó là cách như ý được bày trong cung đình.
• Không dựng đứng tựa tường lâu ngày, nhất là như ý gỗ khảm, vì cán cong dễ cong thêm, mảnh khảm dễ bong.
• Trên bàn làm việc: được, nếu bàn đủ rộng và như ý không vướng tay. Như ý dài 30 – 45 cm chiếm khá nhiều chỗ; bài vật phẩm trên bàn làm việc bàn vì sao một món là đủ.
• Chất liệu: ngọc, đá mềm sợ va đập; gỗ sợ nắng và gió điều hòa thổi thẳng; đồng mạ dễ trầy. Cách giữ từng chất xem bài chất liệu đồng, đá, gỗ.

Khi mua, nhìn kỹ ba chỗ: đầu như ý (chạm sắc hay đúc mờ), chỗ nối giữa đầu và cán (như ý ghép nhiều mảnh hay bị nứt ở đây), và tên chất liệu ghi trên hóa đơn. "Ngọc như ý" bán đại trà phần lớn là đá nhuộm hoặc thủy tinh; muốn phân biệt, xem bài phân biệt đá thật giả.

Như ý làm quà: hợp nhất ở dịp mừng thọ

Từ lớp nghĩa cung đình, như ý hợp nhất với ba dịp:

• Mừng thọ ông bà, cha mẹ: đúng gốc lễ vật thọ thần. Như ý đầu linh chi càng hợp, vì linh chi là hình chúc thọ.
• Mừng tân gia, khai trương: lời chúc "mọi việc như ý", trung tính, không phán gì về mệnh người nhận.
• Tặng thầy, tặng người lớn tuổi có học: nhắc lớp nghĩa "vật của người giảng" — tặng kèm một câu giải thích nguồn gốc là món quà có câu chuyện.

Cách tặng cho khéo và những tục kiêng khi tặng đồ, xem bài tặng vật phẩm phong thủy.

Đọc cho đúng mức

• Như ý là vật chúc, không phải vật chữa. Không sách cổ nào nói đặt như ý thì công việc thuận, và lời chào hàng "như ý hóa giải sao xấu" không có gốc trong sách phong thủy.
• Các giai thoại Thế Thuyết Tân Ngữ là giai thoại văn chương, chép lại ở dạng đại ý; chi tiết từng bản dịch có thể khác.
• Chuyện "ghi bài giảng lên cán như ý", chuyện "trao như ý chọn hậu" đều là những điều được kể lại nhiều, nhưng nên đọc như tục lệ được kể, chưa phải điển chế có văn bản quy định.
• Giá trị lớn nhất của một cây như ý hôm nay là câu chuyện của nó: từ cây gãi lưng đến lễ vật mừng thọ. Kể được câu chuyện ấy khi tặng, món quà có ý hơn nhiều so với chữ "vạn sự như ý" in trên hộp.

Việc nên làm

• Nếu có như ý trong nhà: bày nằm ngang trên giá thấp, ở kệ phòng khách hay án thư; tránh dựng đứng tựa tường lâu ngày.
• Như ý gỗ khảm: tránh nắng chiếu thẳng và gió điều hòa; lau khăn khô mềm.
• Định mua làm quà mừng thọ: chọn đầu linh chi hoặc đầu mây, ghi rõ chất liệu trên hóa đơn.
• Khi tặng, kể kèm một câu về gốc gác — cây gãi lưng, vật của người giảng, lễ vật mừng thọ cung đình.

Nếu muốn một cây như ý làm lời chúc cho người lớn tuổi hay cho góc làm việc của mình, như ý đá, ngọc hay gốm theo chất liệu thuộc hành Thổ là món trung tính, hợp với nhiều người mà không cần biết mệnh ai. Nó là lời chúc bằng đồ vật; phần "như ý" vẫn là việc của người cầm.

Nguồn tham khảo

• Lưu Nghĩa Khánh — Thế Thuyết Tân Ngữ, Nam triều Tống; thiên Hào sảng (chuyện Vương Đôn gõ ống nhổ), thiên Thái xỉ (chuyện Thạch Sùng đập san hô) — đại ý.
• Hiện vật như ý trong các bộ sưu tập đồ cung đình nhà Thanh (như ý ngọc, như ý tam khảm gỗ tử đàn) — mô tả chung.
• Hình tượng Bồ Tát Văn Thù cầm như ý trong tranh tượng cảnh vấn đáp với Duy Ma Cật — mô tả chung.