Lau chùi, bảo quản vật phẩm đồng, đá, gỗ: chuyện kỹ thuật, không cần nghi thức "tẩy uế"

Vệ sinh vật phẩm phong thủy là việc kỹ thuật theo chất liệu: đồng lau khô và giữ lớp phủ, đá cứng rửa nước xà phòng nhẹ, đá mềm hoặc xốp chỉ lau khăn ẩm, gỗ phủi bụi và chống mốc. Những lối "ngâm muối, phơi trăng" để "tẩy uế" không có trong sách phong thủy, và chính chúng làm hỏng đá xốp như ngọc lam, đá mặt trăng.

Trước khi lau: biết món đồ làm bằng gì

Phần lớn đồ hỏng vì bị lau sai cách chứ không vì bẩn. Trước khi đụng khăn, trả lời ba câu:

1. Chất gì? Đồng trần, đồng có phủ sơn bóng, đồng hun màu giả cổ, đồng mạ; đá cứng hay đá mềm; gỗ mộc hay gỗ có sơn.
2. Bề mặt có lớp gì phủ không? Đồ đồng sáng đều suốt nhiều tháng không xỉn thường có lớp sơn bóng trong. Đá bóng như gương đôi khi được phủ sáp hoặc nhựa. Gỗ bóng thường có sơn.
3. Có vết nứt, chỗ dán, mảnh khảm không? Nước lọt vào vết nứt, keo dán gặp nước nóng là bong.

Không chắc thì thử ở chỗ khuất — đáy tượng, mặt sau — trước khi làm cả món. Bài chất liệu đồng, đá, gỗ đã phân biệt đồng thau, đồng đỏ, đồng thiếc và nói vì sao đồ "đổ mồ hôi" mùa nồm; bài này đi vào từng thao tác.

Bộ đồ nghề gọn trong một hộp: khăn sợi mịn không xơ (hai cái, một ẩm một khô), cọ lông mềm loại vẽ màu nước, bàn chải đánh răng lông mềm, tăm bông, nước rửa chén loại trung tính, găng tay vải cotton.

Đồ đồng: giữ lớp phủ, đừng đánh bóng cho bằng được

Lau thường kỳ. Mỗi tuần phủi bụi bằng cọ mềm, lau khăn khô. Cầm đồ đồng nên đeo găng vải: mồ hôi tay có muối, để lại dấu vân tay rồi thành vệt xỉn sau vài tuần.

Khi bẩn bám. Pha nước ấm với vài giọt nước rửa chén trung tính, nhúng khăn, vắt gần khô rồi lau. Hốc chạm dùng bàn chải mềm. Lau lại bằng khăn ẩm nước sạch, rồi lau khô ngay — hốc sâu thì dùng máy sấy tóc chế độ mát. Nước đọng trong hốc chính là chỗ gỉ xanh bắt đầu.

Đồ đồng xỉn — đánh hay không đánh? Tùy loại:

• Đồng có sơn bóng trong: không đánh. Kem đánh đồng hay chanh muối sẽ ăn thủng lớp sơn thành từng mảng loang, sau đó chỗ tróc xỉn còn nhanh hơn chỗ khác. Chỉ lau như trên.
• Đồng hun màu nâu, đen giả cổ: không đánh. Màu ấy là lớp hóa chất tạo màu trên mặt, đánh bóng là mất vĩnh viễn. Lau khô, có thể phủ một lớp sáp đồ đồng thật mỏng để chậm xỉn.
• Đồng trần không phủ: đánh được bằng kem đánh đồng chuyên dụng. Mẹo chanh hoặc giấm trộn muối cũng làm sáng, nhưng đó là axit: phải rửa sạch ngay và lau khô, axit sót lại trong hốc sẽ tiếp tục ăn mòn.
• Đồng mạ vàng, mạ màu: không đánh. Lớp mạ chỉ dày vài phần nghìn milimét.

Gỉ xanh. Một lớp gỉ xanh mỏng, cứng trên đồ cũ thường ổn định, lau khô là được. Nếu là bột xanh nhạt, bở, lan dần thành đốm — trên đồ đồng thật sự cổ — thì nên mang đến người phục chế, đừng tự cạo.

Người xưa phân loại đồng kỹ hơn ta tưởng: Khảo Công Ký trong Chu Lễ đại ý chép sáu tỷ lệ pha thiếc vào đồng cho sáu loại đồ — chuông vạc, rìu, kích, đao kiếm, mũi tên, gương — tỷ lệ thiếc càng cao đồ càng cứng và giòn. Thiên Công Khai Vật đời Minh đại ý tả cách pha kẽm vào đồng để ra đồng thau màu vàng. Mỗi hợp kim xỉn một kiểu; đồ đồng thau hôm nay xỉn ngả nâu, đồng đỏ xỉn ngả tím sẫm rồi xanh.

Đá: chia làm hai nhóm trước khi động nước

Đá phong thủy không phải thứ nào cũng rửa được. Chia theo độ cứng (thang Mohs, 1 mềm nhất, 10 cứng nhất) và độ xốp:

Hai chỗ người ta hay lầm:

• Ngọc lam đổi màu. Ngọc lam xốp, hút dầu từ da, kem dưỡng, nước hoa; lâu ngày màu xanh da trời ngả xanh lục, xỉn. Vòng ngọc lam nên đeo sau khi đã thoa kem, xịt nước hoa xong, và tháo ra trước khi tắm.
• Đá mặt trăng nứt dọc. Đá mặt trăng không mềm, nhưng tinh thể có mặt cát khai — một mặt yếu mà đá tách theo rất gọn. Rơi một lần xuống gạch, hay dội từ nước nóng sang nước lạnh, có thể nứt dọc theo mặt ấy.

Máy rửa siêu âm của tiệm vàng chỉ an toàn cho đá cứng, không nứt, không qua xử lý. Đá có vết nứt, đá đã nhuộm, bơm keo, và cả nhóm xốp, mềm, dễ tách lớp ở trên đều không nên cho vào máy. Phân biệt đá nhuộm, đá bơm keo xem bài phân biệt đá thật giả.

Vòng đá xâu dây chun còn một điểm yếu khác: dây. Rửa nước nhiều, dây chun mau giòn; tháo ra khi tắm, khi rửa bát, và thay dây mỗi năm một lần nếu đeo hằng ngày.

"Ngâm muối, phơi trăng": vì sao hỏng đá

Hai nghi thức hay được bày cho người mới mua đá là ngâm nước muối qua đêm và phơi đá dưới trăng rằm để "tẩy uế", "nạp lại". Cần tách hai chuyện.

Về nguồn gốc. Các sách phong thủy chính — Táng Thư, Bát Trạch Minh Kính, Dương Trạch Tam Yếu, sách Huyền Không — không có mục nào bàn tẩy rửa vật phẩm bằng muối hay ánh trăng. Lối "sạc đá dưới trăng" phổ biến cùng phong trào dùng đá quý chữa lành của phương Tây cuối thế kỷ 20, rồi mới sang Việt Nam qua các cửa hàng đá. Đó là một niềm tin mới, không phải phép cổ.

Về vật lý. Dù tin hay không, hai lối ấy có tác động thật:

• Nước muối thấm vào đá xốp (ngọc lam, lưu ly, đá lông công), khi khô muối kết tinh lại trong lỗ đá, làm đá mờ, có khi nứt chân chim. Muối ăn mòn móc bạc, khoen đồng, làm dây chun giòn. Selenit thì tan dần ngay trong nước, không cần muối.
• Phơi ngoài trời qua đêm tự thân ánh trăng không hại gì — ánh trăng rất yếu. Cái hại là sương đêm, mưa bất chợt, mèo xô rơi, và sáng hôm sau quên cất, đá nằm dưới nắng gắt. Thạch anh tím, thạch anh hồng, huỳnh thạch, đá nhuộm đều phai dần dưới nắng.

Nếu gia đình muốn làm một việc gì đó cho món đồ mới thấy "sạch sẽ, của mình", cách không hại đồ là rửa đúng chất liệu như bảng trên, lau khô, rồi đặt vào chỗ đã chọn. Còn các nghi lễ tôn giáo như khai quang, điểm nhãn là chuyện khác hẳn, bàn ở bài khai quang vật phẩm.

Gỗ: bụi, mốc và mọt

Phân biệt gỗ có sơn và gỗ mộc. Nhỏ một giọt nước ở đáy tượng: đọng thành giọt là có lớp phủ; thấm ngay, để vệt sẫm là gỗ mộc hoặc chỉ đánh sáp, dầu.

• Bụi: cọ lông mềm phủi theo chiều thớ gỗ, hốc chạm sâu dùng cọ nhỏ. Không dùng khăn ướt cho gỗ mộc.
• Mốc trắng mùa nồm: mang ra chỗ thoáng (không phải nắng gắt), phủi bằng cọ khô, rồi lau bằng khăn ẩm đã vắt thật kiệt, lau lại khăn khô, để chỗ thoáng gió một ngày. Mốc ăn sâu vào gỗ mộc thì có thể chấm cồn y tế bằng tăm bông — nhưng thử ở chỗ khuất trước, vì cồn làm mờ một số lớp sơn cánh kiến truyền thống.
• Mọt: lỗ tròn li ti kèm bột mùn mịn dưới chân tượng là dấu hiệu mọt đang ăn. Cách ly món đồ ngay. Đồ gỗ nhỏ có thể cho vào túi kín, để ngăn đá tủ lạnh khoảng một tuần, rồi để rã đông từ từ trong túi — cách này dùng nhiều trong bảo quản hiện vật. Đồ lớn, đồ quý nên nhờ thợ.
• Dưỡng gỗ mộc: vài tháng một lần lau một lớp sáp ong hoặc dầu lau gỗ thật mỏng, để thấm rồi lau bóng bằng khăn khô. Gỗ có sơn thì không cần dưỡng, chỉ lau khô.

Gỗ thơm như trầm, hương, bách xanh: không rửa nước, không lau cồn, không đặt sát chỗ nóng. Vòng trầm có cách giữ riêng, xem bài vòng trầm hương.

Gốm, sứ, thủy tinh

• Gốm men bóng, sứ: rửa nước ấm với xà phòng nhẹ, tráng sạch, úp cho ráo. Đồ có vẽ kim nhũ vàng thì không chà, không cho vào máy rửa bát.
• Gốm men rạn, đất nung không men: hút nước, bẩn ngấm vào vết rạn. Chỉ lau khăn ẩm, không ngâm.
• Thủy tinh, pha lê: nước ấm, chút xà phòng, lau khăn không xơ cho khỏi vệt. Quả cầu trong suốt không để chỗ nắng chiếu thẳng — lý do ở bài quả cầu đá đặt ở đâu.

Lịch lau chùi gợi ý

Đọc cho đúng mức

• Bảng độ cứng ở trên là con số tham khảo phổ biến trong ngọc học; cùng một tên đá, mỗi mẫu có thể hơi khác, nhất là đá đã qua xử lý.
• Bài này không bàn món đồ có "linh" hay không, có cần nghi lễ hay không — đó là chuyện niềm tin của từng nhà. Bài chỉ nói: nghi lễ nào thì cũng đừng để món đồ hỏng vì nước muối, nắng gắt, axit.
• Vật phẩm, theo cách nhìn của site, là lời nhắc — bài vật phẩm phong thủy có tác dụng không giải thích lập trường này. Một lời nhắc phủ bụi, xỉn màu, nứt vỡ thì không nhắc được gì. Giữ món đồ sạch, khô, nguyên vẹn là phần việc thật của người giữ nó.

Việc nên làm

• Lập danh sách vật phẩm trong nhà và ghi chất liệu từng món; món nào không rõ thì hỏi lại nơi bán hoặc xem hóa đơn.
• Chuẩn bị một hộp đồ nghề: hai khăn sợi mịn, cọ mềm, bàn chải lông mềm, tăm bông, nước rửa chén trung tính, găng vải.
• Đồ đồng sơn bóng, đồng hun, đồng mạ: chỉ lau, không đánh. Đồng trần mới đánh bằng kem chuyên dụng và lau khô kỹ.
• Đá xốp, mềm, dễ tách lớp: không ngâm, không nước muối, không máy siêu âm; selenit không đụng nước.
• Sau mùa nồm: kiểm tra mốc gỗ, gỉ đồng, dây vòng.

Nguồn tham khảo

• Chu Lễ — Khảo Công Ký, đoạn sáu tỷ lệ hợp kim đồng thiếc (lục tề), đại ý.
• Tống Ứng Tinh — Thiên Công Khai Vật, đời Minh, phần luyện đồng và pha kẽm thành đồng thau, đại ý.
• Thang độ cứng Mohs; khuyến cáo bảo quản đá quý (đá xốp, đá có cát khai, đá đã xử lý) của các phòng kiểm định ngọc học — kiến thức ngọc học phổ thông.
• Phương pháp đông lạnh trừ mọt cho đồ gỗ nhỏ — kiến thức bảo quản hiện vật phổ thông.