Rùa trong nhà: Huyền Vũ sau lưng, rùa đội bia và tượng rùa đồng trên bàn làm việc

Rùa đồng đặt hợp ý nhất là sau lưng chỗ ngồi: trên kệ hay tủ phía sau ghế làm việc, cao chừng ngang vai người ngồi, đầu quay cùng chiều người ngồi. Lý do là rùa là Huyền Vũ — linh vật của phía sau, của chỗ tựa. Không có chỗ phía sau thì đặt ở phương Bắc của phòng; tránh sát sàn và nhà vệ sinh.

Huyền Vũ: rùa quấn rắn, đứng ở phía sau

Trong bốn linh vật canh bốn phía — Thanh Long, Bạch Hổ, Chu Tước, Huyền Vũ — thì Huyền Vũ giữ phương Bắc, màu đen (chữ "huyền"), hành Thủy, mùa đông. Hình của Huyền Vũ trên ngói ống, gương đồng đời Hán là một con rùa có rắn quấn quanh, đầu rắn và đầu rùa quay lại nhìn nhau. Tượng rùa trơn mà ta mua hôm nay là hình đã giản đi, bỏ con rắn.

Chữ "vũ" có người giảng là võ: mai rùa cứng như áo giáp, nên Huyền Vũ là "giáp đen" giữ mặt sau. Đó là một cách giải thích về sau, không phải định nghĩa duy nhất, nhưng nó khớp với chỗ Huyền Vũ đứng: Lễ Ký tả đội hình hành quân, cờ Huyền Vũ đi ở cuối, che lưng đoàn quân.

Bài tứ linh đã đi qua cả bốn con. Bài này chỉ theo một con, và một câu hỏi: vì sao cái "phía sau" lại quan trọng đến mức người ta đặt cả một tượng rùa ở đó.

Từ Huyền Vũ đến "hậu chẩm": phía sau phải có chỗ tựa

Khi phong thủy mượn bốn linh vật để gọi bốn phía của một ngôi mộ, một ngôi nhà, thì Huyền Vũ là núi sau lưng. Táng Thư tả bốn phía của một thế đất tốt bằng bốn dáng: Huyền Vũ cúi đầu, Chu Tước múa lượn, Thanh Long uốn khúc, Bạch Hổ nằm phục. Chữ đáng để ý là "cúi đầu": núi sau không phải dựng đứng như bức tường dọa người, mà thoải xuống, ôm lấy chỗ ở, như người ngồi tựa vào lòng một cái ghế bành.

Sang nhà ở, các thầy gọi đó là "có hậu", "có hậu chẩm" — sau lưng nhà có nhà cao hơn, có đồi, có khối đặc; sau lưng giường có tường; sau lưng ghế có vách. Bài chỗ ngồi văn phòng xoay quanh đúng một ý ấy: người ngồi quay lưng ra lối đi thì lúc nào cũng phải để ý phía sau, khó tập trung.

Tượng rùa là hình ảnh hóa nguyên lý ấy. Nó không tạo ra chỗ tựa; nó nhắc rằng chỗ ngồi cần có chỗ tựa. Hiểu như vậy thì mọi quy ước đặt rùa đều suy ra được, không cần học thuộc.

Đặt rùa đồng ở đâu: bốn chỗ, theo thứ tự

1. Kệ, tủ sau lưng ghế làm việc. Đây là chỗ đúng ý Huyền Vũ nhất. Chiều cao hợp lý là ngang hoặc hơi cao hơn vai người ngồi — với ghế văn phòng thường, vai người ngồi cao khoảng 1,0 – 1,2 m tính từ sàn. Tượng đặt lùi vào trong kệ, không đặt mép.
2. Kệ sau sofa chính ở phòng khách, khi sofa không tựa được vào tường đặc. Bài đặt sofa giải thích vì sao lưng sofa nên có chỗ tựa; tượng rùa đặt trên chiếc kệ thấp sau sofa là cùng ý.
3. Phương Bắc của phòng, theo hành Thủy và phương của Huyền Vũ, khi phía sau chỗ ngồi không có chỗ đặt. Đứng giữa phòng xác định hướng Bắc bằng la bàn điện thoại là đủ, không cần chính xác đến độ.
4. Góc bàn làm việc — chỗ phổ biến nhất ngoài đời, nhưng cần nói thật: đặt trên mặt bàn thì tượng không còn ở vị trí "sau lưng" nữa. Nó chỉ còn là vật nhắc. Đặt sao cho không vướng tay, không che màn hình, không sát mép bàn.

Đầu quay về đâu? Quy ước phổ biến là quay cùng chiều người ngồi, như con rùa đang đỡ lưng người và cùng nhìn ra phía trước. Có người quay đầu vào trong phòng; cả hai đều là truyền miệng, không có sách nào quy định. Điều người ta tránh là đầu rùa nhìn thẳng vào mặt người ngồi ở cự ly gần.

Chọn dáng. Nếu đã mượn câu "Huyền Vũ cúi đầu", thì tượng rùa dáng thấp, mai tròn đầy, đầu hơi cúi hoặc vươn ngang là hợp ý hơn tượng rùa ngỏng cổ cao. Đây là suy từ chữ sách ra dáng tượng — một cách chọn có lý, không phải luật.

Chất liệu và cân nặng. Rùa đồng đúc đặc nặng hơn nhiều so với kích thước: một tượng dài 15 cm có thể nặng hơn 1 kg. Kệ phải chắc, tượng không đặt mép — vật nặng rơi sau lưng người đang ngồi là chuyện an toàn thật. Cách giữ đồng không xỉn có ở bài lau chùi, bảo quản vật phẩm.

Rùa thường, long quy, rùa đội tiền: khác nhau ở đâu

Cả bốn đều mang chung lớp nghĩa Huyền Vũ. Những lớp thêm vào sau — tiền, vàng, đầu rồng — không làm tượng "mạnh" hơn; chúng chỉ đổi lời chúc mà món đồ mang theo. Muốn hiểu vì sao site chia vật phẩm thành nhóm có gốc sách và nhóm sinh ra thời thương mại, xem bài vật phẩm phong thủy có tác dụng không.

Con rùa trong truyện và trong đình chùa Việt

Ở nước ta, con rùa còn đứng trong mấy câu chuyện mà người Việt nào cũng biết, và mấy câu chuyện ấy cho nó một lớp nghĩa riêng — rùa là người giúp giữ nước, không chỉ là con vật sống lâu.

• Rùa Vàng giúp An Dương Vương. Lĩnh Nam Chích Quái, trong Truyện Rùa Vàng, đại ý kể thần Kim Quy giúp vua xây xong thành Cổ Loa rồi để lại móng làm lẫy nỏ. Đây là truyền thuyết, ghi lại trong sách đời Trần – Lê, không phải sử liệu về việc xây thành.
• Rùa Hồ Gươm đòi gươm. Truyền thuyết Lê Lợi trả gươm cho rùa thần đã đặt tên cho hồ Hoàn Kiếm. Những con rùa lớn sống thật trong hồ là chuyện khác hẳn: con cuối cùng được người Hà Nội gọi là Cụ Rùa, mất đầu năm 2016.
• Hạc đứng trên lưng rùa ở đình, chùa, nhà thờ họ — một cặp đồ thờ quen mắt đến mức ít ai hỏi vì sao. Người ta thường giải thích bằng cặp đối: hạc bay cao, rùa nằm thấp; trời và đất, động và tĩnh.
• Rùa đội bia ở Văn Miếu — 82 bia tiến sĩ đặt trên lưng rùa đá, đã bàn trong bài long quy.

Lớp nghĩa Việt này giải thích vì sao tượng rùa ở nhà ta hay được đặt ở chỗ trang trọng: nó gần với đồ thờ hơn là đồ chơi.

Nuôi rùa thật trong nhà: chuyện khác hẳn tượng rùa

Có người lý luận: tượng rùa đã là Huyền Vũ, nuôi rùa thật chắc còn hơn. Không có sách phong thủy nào nói vậy, và nuôi rùa là việc của người nuôi thú, cần nói rõ mấy điều:

• Rùa tai đỏ bán ở chợ chim cảnh là loài ngoại lai. Nuôi rồi chán thì không thả ra ao hồ — loài này cạnh tranh với rùa bản địa.
• Nhiều loài rùa bản địa đang được bảo vệ. Không mua rùa bắt ngoài tự nhiên, kể cả khi người bán bảo là "rùa phóng sinh".
• Rùa cần bể có chỗ nước và chỗ khô để phơi, có đèn sưởi, đèn tia cực tím cho loài cần. Nuôi trong chậu nhỏ đặt góc nhà là nuôi sai.
• Rùa có thể mang vi khuẩn đường ruột; trẻ nhỏ chơi với rùa xong phải rửa tay bằng xà phòng.

Muốn có Huyền Vũ trong nhà thì một tượng rùa là đủ. Muốn nuôi rùa thì nuôi vì thích con vật, và nuôi cho đúng.

Sách cổ nói gì

Huyền Vũ cúi đầu, Chu Tước múa lượn, Thanh Long uốn khúc, Bạch Hổ nằm phục. — Táng Thư

Bình: câu này tả bốn phía của một thế đất, không nói gì về tượng rùa. Nhưng nó cho ta một tiêu chuẩn: chỗ tựa phía sau phải hiền, thấp dần về phía chỗ ở, không dựng đứng. Một bức tường sát lưng ghế, một kệ sách cao hơn người, một tượng rùa dáng thấp đặt trên kệ — đều là cách dịch chữ "thùy đầu" sang phòng làm việc.

Khi hành quân, trước là Chu Điểu, sau là Huyền Vũ, trái là Thanh Long, phải là Bạch Hổ. — Lễ Ký, Khúc Lễ thượng

Bình: câu Lễ Ký đặt Huyền Vũ ở phía sau từ trước khi có sách phong thủy. Đặt tượng rùa sau lưng chỗ ngồi là đi đúng thứ tự ấy.

Đọc cho đúng mức

• Không sách cổ nào dạy "đặt tượng rùa để công việc thuận". Sách nói về địa hình sau lưng; tượng rùa là cách đời sau thu nhỏ địa hình ấy vào trong phòng.
• Nếu chỗ ngồi đang quay lưng ra cửa, ra lối đi, việc đúng trước tiên là xoay bàn hoặc đặt một tủ, một vách sau ghế. Tượng rùa đặt trên cái tủ ấy là phần thêm, không thay được cái tủ.
• Các quy ước về hướng đầu rùa, số lượng rùa, rùa "đực, cái" đều là truyền miệng. Chọn quy ước nào hợp nhà mình, đừng để nó thành chuyện phải lo.

Việc nên làm

• Nhìn chỗ ngồi làm việc: lưng ghế có tựa vào tường, vách, tủ không. Chưa có thì sửa chỗ ngồi trước.
• Đặt tượng rùa trên kệ chắc sau lưng ghế, cao ngang vai người ngồi, lùi vào trong kệ, đầu quay cùng chiều người ngồi.
• Không có chỗ sau lưng thì đặt ở phương Bắc của phòng; trên mặt bàn thì đặt chỗ không vướng tay, không che màn hình.
• Chọn tượng dáng thấp, đầu hơi cúi; ghi rõ chất liệu khi mua.
• Nếu muốn nuôi rùa thật: tìm hiểu cách nuôi trước, không mua rùa bắt ngoài tự nhiên, không thả rùa tai đỏ ra hồ.

Nếu muốn một tượng rùa làm lời nhắc giữ chỗ ngồi có tựa, có nền, người ta hay chọn theo hành Thủy của Huyền Vũ phương Bắc — đồng màu sẫm, đá đen. Vật là biểu tượng của chỗ tựa; chỗ tựa thật là lưng ghế và bức tường phía sau.

Nguồn tham khảo

• Táng Thư — tương truyền Quách Phác, đời Tấn; câu "Huyền Vũ thùy đầu, Chu Tước tường vũ, Thanh Long uyển diên, Bạch Hổ thuần phủ".
• Lễ Ký — Khúc Lễ thượng; câu "Hành, tiền Chu Điểu nhi hậu Huyền Vũ, tả Thanh Long nhi hữu Bạch Hổ".
• Lĩnh Nam Chích Quái — Truyện Rùa Vàng (đại ý).
• Hình Huyền Vũ rùa quấn rắn trên ngói ống, gương đồng đời Hán: hiện vật khảo cổ phổ biến trong các bảo tàng.