Điềm báo dân gian: mắt giật, hắt hơi, chim kêu, chó tru — gốc của từng điềm và cách tách quan sát thật khỏi nỗi lo

Điềm báo dân gian là những dấu hiệu thường ngày mà người xưa coi là lời báo trước: mắt giật, hắt hơi, nóng tai, chim khách kêu, quạ kêu, chó tru đêm. Có điềm gốc từ quan sát thật (chuồn chuồn bay thấp thì mưa), có điềm gốc từ một câu thơ cổ (hắt hơi là có người nhắc), có điềm chỉ là nỗi lo khoác áo điềm. Tách ba lớp ấy ra thì đọc điềm không còn đáng sợ.

Bài này không đưa ra bảng "mắt trái giật giờ Tý là gì". Những bảng ấy có ở các bài riêng như mắt giật theo giờ hay nóng tai, ù tai theo giờ, kèm phần y khoa. Bài này lùi lại một bước: điềm báo từ đâu ra, vì sao người ta tin, và đọc thế nào cho tỉnh.

Ba lớp của điềm báo

Mọi điềm báo dân gian đều có thể xếp vào một trong ba lớp. Đây là cách phân loại của bài này, không phải của sách cổ, nhưng nó giúp ta biết điềm nào đáng nghe.

Một điềm có thể nằm ở hai lớp. Quạ kêu vừa là quan sát (quạ tụ nơi có xác con vật) vừa là nỗi lo (quạ báo tang). Đọc điềm tỉnh táo là biết tách phần quan sát ra khỏi phần sợ.

Hắt hơi là có người nhắc: một câu thơ ba nghìn năm

Người Việt, người Hoa, người Nhật, người Hàn đều có câu "hắt hơi là có người đang nhắc mình". Gốc của nó nằm trong Thi Kinh, bài Chung Phong thuộc phần Bội Phong:

Dịch: Thức trắng không ngủ được, nhớ người thì hắt hơi. — Thi Kinh, Bội Phong, Chung Phong

Trịnh Huyền đời Hán chú câu này, đại ý: nay người ta thường nói, mình hắt hơi là có người đang nhắc tới mình. Như vậy từ đời Hán, câu nói dân gian đã có, và người chú Kinh dùng chính câu ấy để giải thơ.

Đây là điềm thuộc lớp hai. Về y khoa, hắt hơi là phản xạ đẩy vật lạ khỏi mũi: bụi, phấn hoa, ánh sáng mạnh (có người hắt hơi khi nhìn nắng), không khí lạnh, hay cảm cúm. Hắt hơi nhiều lần trong ngày, kèm sổ mũi, ngứa mắt, thì đó là dị ứng hay cảm, không phải có nhiều người nhắc. Còn thỉnh thoảng hắt hơi một cái rồi nghĩ "chắc có ai nhớ mình", đó là một nét văn hoá ấm áp, giữ được.

Chim khách kêu là có khách, quạ kêu là điềm buồn

Chim khách (chim ác là, tiếng Hán gọi là hỷ thước, "chim vui") được cả vùng Đông Á coi là chim báo tin vui. Tên gọi "chim khách" trong tiếng Việt đã mang luôn lời đoán. Đây là điềm lớp hai: tên gọi và tiếng kêu rộn ràng tạo ra liên tưởng. Có một phần quan sát đi kèm: chim ác là hay kêu khi thấy người lạ hoặc con vật lạ tới gần tổ, nên nó có kêu nhiều hơn khi có khách vào làng.

Quạ thì ngược lại. Quạ ăn tạp, kể cả xác con vật, nên hay tụ nơi có xác thú hoặc nơi đông người làm lễ. Người xưa thấy quạ ở những nơi có tang, rồi đảo chiều: quạ kêu là báo tang. Đây là chỗ một quan sát thật (lớp một) bị biến thành nỗi lo (lớp ba). Thật ra ở nhiều nền văn hoá khác, quạ lại là chim khôn, chim của thần. Cùng một con chim, mỗi nơi đọc một kiểu: dấu hiệu rõ nhất rằng điềm nằm trong đầu người đọc.

Chó tru đêm

Tiếng chó tru dài trong đêm khuya làm nhiều người rợn, và dân gian nhiều nơi cho đó là điềm báo tang hay báo có chuyện không lành.

Nhìn theo hành vi loài vật, chó tru vì nhiều lý do rất đời thường:

• Đáp lại âm thanh có tần số cao hoặc kéo dài: còi xe cứu thương, còi tàu, tiếng chó khác tru ở xa. Tai chó nghe được những âm thanh người không nghe thấy.
• Cô đơn, bị bỏ một mình, nhất là chó bị xích hay nhốt.
• Đau, khó chịu trong người.
• Đánh dấu lãnh thổ, gọi bầy, bản năng còn lại từ tổ tiên sói.

Khi trong nhà có người ốm nặng, cả nhà thức khuya, đèn sáng, người ra vào, chó cũng bồn chồn theo và có thể tru. Người xưa thấy "chó tru rồi có tang" vì hai việc ấy cùng xảy ra trong một hoàn cảnh, chứ không phải chó báo trước. Đây là điềm lớp ba điển hình.

Lời khuyên thực tế: chó tru nhiều đêm liền thì xem chó có đau ốm, có bị nhốt quá lâu, có tiếng động nào lặp lại quanh nhà không.

Mắt giật

Mắt giật là điềm được hỏi nhiều nhất, và cũng là điềm có nhiều bảng "theo giờ" nhất. Dân gian nói "mắt trái giật thì có lộc, mắt phải giật thì có hoạ", có vùng lại nói ngược. Hai vùng nói ngược nhau đã đủ cho thấy điềm này không có gốc vững.

Về y khoa, phần lớn trường hợp mắt giật là co giật cơ vòng mi lành tính, thường do:

• thiếu ngủ, mệt mỏi kéo dài,
• căng thẳng,
• dùng nhiều cà phê, trà đặc,
• nhìn màn hình lâu, mắt khô.

Nó thường tự hết sau vài ngày nghỉ ngơi. Nên đi khám khi: giật kéo dài nhiều tuần, giật lan ra cả nửa mặt, mí mắt sụp xuống, hoặc kèm đau mắt, đỏ mắt, nhìn mờ. Bảng dân gian và lời khuyên y khoa chi tiết ở bài mắt trái giật, mắt phải giật theo giờ.

Đây là chỗ điềm lớp ba gây hại thật: người tin "mắt giật là sắp có chuyện" dễ lo lắng, mất ngủ thêm, và mắt càng giật. Trong khi lời đáp đúng nhất cho mắt giật là đi ngủ sớm.

Vì sao người ta tin điềm

Điềm báo bền bỉ qua hàng nghìn năm không phải vì người xưa kém hiểu biết. Có ít nhất ba lý do rất con người:

1. Trí nhớ chọn lọc. Mắt giật rồi có chuyện thì nhớ mãi; mắt giật rồi chẳng có gì thì quên ngay. Sau nhiều năm, ta có cảm giác điềm "hay trúng".
2. Nhu cầu kiểm soát. Đời sống bất định, nhất là với người làm nông phụ thuộc thời tiết. Điềm cho cảm giác biết trước được một chút.
3. Điềm là ngôn ngữ chung. "Có người nhắc", "có khách tới" là cách nói giúp người ta gần nhau hơn. Nhiều điềm sống sót vì nó dễ thương, không vì nó đúng.

Hiểu ba lý do này không làm ta coi thường người tin điềm. Nó chỉ giúp ta giữ phần đẹp và bỏ phần làm mình sợ.

Sách cổ nói gì

Dịch: Sao rơi, cây kêu, người trong nước đều sợ. Hỏi: thế là thế nào? Đáp: chẳng có gì cả. Đó là biến đổi của trời đất, chuyển hoá của âm dương, là việc ít khi xảy ra. Lấy làm lạ thì được, còn sợ nó thì không đúng. — Tuân Tử, thiên Thiên Luận

Bình: Hơn hai nghìn năm trước, Tuân Tử đã nói điều mà bài này cố nói: thấy lạ thì để ý, nhưng đừng sợ. Cùng thiên ấy, ông bảo điều đáng sợ thật là "nhân yêu", tai hoạ do người gây ra như cày cấy cẩu thả, chính sự rối ren. Đặt vào đời thường: thay vì lo mắt giật, hãy lo giấc ngủ.

Dịch: Nước sắp thịnh ắt có điềm lành; nước sắp suy ắt có điềm lạ dữ. — Trung Dung, chương 24

Bình: Đây là tiếng nói ngược lại, tin vào điềm. Nhưng nên để ý: Trung Dung nói điềm của cả một nước, gắn với cách trị nước, và đặt nó trong đoạn bàn về "chí thành" của người cầm quyền. Nó không nói về mắt giật của một người. Hai câu đặt cạnh nhau cho thấy ngay trong Nho gia đã có hai thái độ, và thái độ tỉnh táo có chỗ đứng vững không kém.

Đọc cho đúng mức

Không có bằng chứng điềm báo dự đoán được sự việc. Phần "trúng" chủ yếu đến từ trí nhớ chọn lọc và từ việc điềm được đọc mơ hồ đến mức chuyện gì cũng khớp.

Lớp một đáng nghe, nhưng ở mức kinh nghiệm. Con vật báo mưa có cơ sở, nhưng dự báo thời tiết hôm nay chính xác hơn nhiều.

Lớp ba có thể che mất nguyên nhân thật. Mắt giật, ù tai, tim đập nhanh, nếu kéo dài, là chuyện sức khoẻ cần đi khám, không phải điềm cần giải.

Tôn trọng người lớn tuổi tin điềm. Với nhiều cụ, điềm là ngôn ngữ của cả một đời. Không cần cãi; chỉ cần giúp cụ đi khám khi điềm là một triệu chứng.

Việc nên làm

1. Gặp một "điềm", tự hỏi: nó thuộc lớp nào trong ba lớp?
2. Điềm lớp một: dùng như kinh nghiệm, đối chiếu dự báo thời tiết.
3. Điềm lớp hai: giữ như nét văn hoá vui, không cần làm gì thêm.
4. Điềm lớp ba: tìm nguyên nhân thật (mệt, bệnh, tiếng động), đi khám nếu kéo dài.
5. Không trả tiền cho ai "giải điềm"; không có điềm nào cần giải gấp.

✨Hỏi AI Huyền Học
Hỏi bất cứ điều gì về tử vi, Kinh Dịch, phong thuỷ, ngày tốt xấu.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Thi Kinh, Bội Phong, bài Chung Phong; lời chú của Trịnh Huyền (đại ý).
• Tuân Tử, thiên Thiên Luận.
• Trung Dung, chương 24.
• Tài liệu y khoa phổ thông về co giật cơ vòng mi và phản xạ hắt hơi; kiến thức phổ thông về hành vi của chó và chim ác là.