Gió Lào miền Trung: khí "táo nhiệt" mà sách Tàu không có, và cách người xứ Nghệ dưỡng sức qua mùa

Gió Lào là gió tây khô nóng thổi qua dãy Trường Sơn xuống Bắc Trung Bộ, mạnh nhất ở Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình khoảng tháng 5 – 7. Trong ngôn ngữ Đông y, nó vừa là thử (nóng mùa hè, một trong lục dâm) vừa là táo (khô), một tổ hợp mà Nội Kinh, viết cho vùng Hoàng Hà, không tả. Dưỡng sức qua mùa này trước hết là chống mất nước, say nắng.

Gió Lào hình thành thế nào

Đầu mùa hè, gió mùa tây nam từ vịnh Bengal thổi vào bán đảo Đông Dương, mang nhiều hơi nước. Khi gặp dãy Trường Sơn, khối khí bị đẩy lên sườn tây, phía Lào. Lên cao thì lạnh đi, hơi nước ngưng thành mưa, trút phần lớn ở bên kia núi.

Qua đỉnh, khối khí đã mất ẩm đổ xuống sườn đông, phía Việt Nam. Khí khô đi xuống thì nóng lên nhanh, khoảng một độ cho mỗi trăm mét, nhanh hơn nhiều so với lúc nó lạnh đi khi còn ẩm trên đường lên. Kết quả: xuống tới đồng bằng Nghệ Tĩnh, khối khí nóng hơn và khô hơn hẳn lúc nó xuất phát. Giới khí tượng gọi đó là hiệu ứng phơn; người miền Trung gọi theo hướng gió đến: gió Lào.

Đặc điểm của một ngày gió Lào điển hình:

Ngành khí tượng Việt Nam gọi những ngày như vậy là "ngày khô nóng": nhiệt độ cao nhất từ 35 độ trở lên và độ ẩm thấp nhất không quá 55 phần trăm. Bắc Trung Bộ có số ngày khô nóng nhiều nhất cả nước, nhất là các thung lũng sông Cả, sông La. Gió tây khô nóng cũng có ở Tây Bắc và lan tới đồng bằng Bắc Bộ, nhưng yếu hơn.

Nội Kinh không có gió Lào

Các sách y cổ Trung Hoa được viết chủ yếu ở lưu vực Hoàng Hà và về sau Giang Nam. Mùa hè ở đó, theo khung của sách, là mùa thử đi kèm thấp: nóng và ẩm cùng lúc. Sáu bước chủ khí trong năm xếp theo thứ tự: từ Xuân phân là quân hoả, từ Tiểu mãn là tướng hoả (nóng gắt nhất), từ Đại thử là thấp (trưởng hạ), từ Thu phân mới đến táo. Khô thuộc về mùa thu, khi trời đã mát.

Gió Lào làm đảo lộn khung ấy: khô đến vào giữa hè, cùng lúc với nóng gắt nhất. Không có chương nào trong Nội Kinh tả một khí vừa nóng như thử vừa khô như táo, lại kèm gió thổi liền ngày đêm. Đông y đời sau có bàn "ôn táo", khô mà ấm, nhưng đó là khô của đầu thu, không phải lửa giữa hè.

Đây không phải lỗi của sách. Thiên Dị Pháp Phương Nghi của Tố Vấn đã nói mỗi phương có khí riêng, thầy thuốc phải biết đất của người bệnh. Người miền Trung áp sách cổ thì phải tự ghép: lấy phần nói về thử, lấy phần nói về táo, rồi xem cái gì còn đúng.

Chỗ áp được: thử hao khí, táo làm khô

Ghép hai khí lại, những gì sách nói vẫn khớp với một ngày gió Lào:

Thử hao khí, tổn tân dịch. Sách tả người bị thử thì ra mồ hôi, phiền thì thở gấp. Thiên Cử Thống Luận có câu "nóng thì khí tiết ra": mồ hôi ra nhiều làm khí hao. Đó đúng là cảm giác mệt lả, đuối sức sau một buổi làm đồng giữa gió Lào. Y học hiện đại gọi phần "tân dịch" là nước và muối khoáng.

Táo thắng thì khô. "Táo thắng tắc can": khô thắng thì khô cạn. Đông y nói táo hay hại Phế, mà Phế gắn với mũi, họng, da. Ngày gió Lào nhiều người khô môi nứt nẻ, rát họng, khô mắt, chảy máu cam, da sạm khô. Phần mô tả này của sách áp được gần như nguyên vẹn.

Phép chữa gốc vẫn đúng hướng. Tố Vấn có câu "táo giả nhu chi": khô thì làm ướt. Trong đời sống đó là uống đủ nước, giữ ẩm da, mũi, mắt, chứ không phải tìm thuốc.

Chỗ không áp được: những lời khuyên của mùa nóng ẩm

Nhiều sách dưỡng sinh hè hiện nay viết cho khí hậu nóng ẩm: khuyên ăn đồ "thanh nhiệt hoá thấp", dùng vị đắng làm khô, tránh đồ nhờn ướt. Đem nguyên sang ngày gió Lào là lệch:

Dòng thứ ba là điểm người ngoài vùng hay không biết. Trong khí hậu ẩm, mồ hôi đọng trên da, ướt áo, nhắc người ta uống nước. Trong gió Lào, mồ hôi bay hơi gần như ngay khi ra, da khô, áo khô, nên người lao động mất nước rất nhiều mà không có tín hiệu nhìn thấy. Đây là lý do người xứ Nghệ uống nước liên tục cả ngày, không đợi thấy mồ hôi.

Người xứ Nghệ dưỡng sức qua mùa thế nào

Những nếp sống dưới đây là nếp quen của vùng Nghệ Tĩnh, Quảng Bình; ghi lại như kinh nghiệm dân gian, có chỗ khớp với khuyến cáo hiện đại, có chỗ chỉ là tập quán.

Giờ giấc lệch hẳn. Ra đồng từ khi trời còn tối, nghỉ từ khoảng mười giờ sáng, giấc trưa dài, chiều muộn mới làm tiếp. Đây chính là sắp việc theo nhịp ngày mà Linh Khu gợi ý: sáng như xuân, trưa như hạ (xem dưỡng sinh xứ nhiệt đới).

Che kín, không phơi. Nón lá, khăn trùm, áo dài tay, bao tay khi làm đồng. Người ngoài vùng thấy lạ vì nóng mà mặc kín; thật ra trong gió khô nóng, vải che làm da bớt hấp nhiệt từ nắng và bớt mất nước do gió thổi trực tiếp.

Nhà chắn hướng tây. Nhà cũ ở Nghệ Tĩnh hay có lũy tre, hàng cây, tường dày, ít cửa phía tây; hiên rộng; nhiều nhà dội nước xuống sân, nền cho mát.

Bát nước chè xanh. Nước chè tươi nấu đặc, uống cả ngày, là nét quen của xứ Nghệ. Sách bản thảo ghi lá chè vị đắng ngọt, tính hơi hàn; với người dân, đó là cách uống nước đều tay suốt ngày nóng. Chỉ lưu ý chè có chất kích thích, uống đặc buổi chiều tối dễ khó ngủ, và chè không thay được nước lọc cho người mất nước nhiều.

Bữa ăn có canh, có món chua mặn. Canh rau, cà, nhút, nước mắm: bữa nhiều nước và có muối. Theo cách nói hiện đại, đó là bù nước và muối khoáng qua bữa ăn, đúng thứ mồ hôi lấy đi.

Say nắng: dấu hiệu phải đi viện

Gió Lào là điều kiện điển hình cho các bệnh do nóng. Cần phân biệt:

Riêng trong gió Lào, dấu "da khô không ra mồ hôi" của sốc nhiệt khó nhận ra, vì ai cũng da khô. Lú lẫn, nói năng lạ, đi đứng lảo đảo mới là dấu hiệu quyết định: thấy là gọi cấp cứu, đừng cạo gió hay chờ "cho tỉnh".

Người dễ bị nhất: người cao tuổi sống một mình (khát kém, nhà không quạt), trẻ nhỏ, người lao động ngoài trời, người có bệnh tim, thận, tiểu đường, người dùng thuốc lợi tiểu. Không bao giờ để trẻ hay người già trong ô tô đóng kín giữa ngày nắng.

Sách cổ nói gì

Khô thắng thì khô cạn. — Tố Vấn, Âm Dương Ứng Tượng Đại Luận

Bị thử thì ra mồ hôi; khi bứt rứt thì thở gấp, khi lặng thì nói nhiều. — Tố Vấn, Sinh Khí Thông Thiên Luận

Khô thì làm cho ướt. — Tố Vấn, Chí Chân Yếu Đại Luận

Bình: ba câu này viết ở ba thiên khác nhau, cho ba hoàn cảnh khác nhau, nhưng ghép lại thì vừa khớp với một ngày gió Lào: nóng làm hao mồ hôi, khô làm cạn, và lời giải là làm ướt. Câu "tĩnh tắc đa ngôn" (lặng thì nói nhiều) là chi tiết đáng chú ý: người bị nóng nặng nói năng lẫn lộn. Sách cổ đã thấy dấu hiệu thần trí thay đổi, ngày nay ta biết đó là dấu hiệu của sốc nhiệt.

Đọc cho đúng mức

Gọi gió Lào là "táo nhiệt" là một cách ghép khái niệm, không phải định nghĩa có sẵn trong sách cổ; các thầy thuốc khác có thể gọi khác. Giá trị của việc ghép là để thấy lời khuyên dưỡng sinh hè thông dụng, viết cho khí hậu nóng ẩm, không áp nguyên cho miền Trung. Phần quan trọng nhất của bài, phân biệt mất nước, kiệt sức do nóng và sốc nhiệt, là kiến thức y học hiện đại, và chỗ nào hai bên khác nhau thì theo y học hiện đại. Không có món ăn hay bài thuốc nào thay được nước, bóng mát và cấp cứu kịp thời.

Việc nên làm

1. Làm việc ngoài trời từ sáng sớm, nghỉ từ khoảng mười giờ đến chiều muộn trong những ngày gió Lào.
2. Uống nước đều cả ngày theo giờ, không đợi khát, không đợi thấy mồ hôi; ra mồ hôi nhiều thì bù thêm muối khoáng.
3. Che kín người khi ra nắng gió: nón rộng vành, áo dài tay vải thoáng, khăn che mặt.
4. Giữ ẩm môi, da, mắt; người hay chảy máu cam nên hỏi bác sĩ cách giữ ẩm mũi.
5. Ghé thăm người già sống một mình trong đợt nóng; thấy ai lú lẫn, lảo đảo là gọi cấp cứu.

📅Lịch âm – lịch vạn niên
Lịch tháng âm dương, can chi, tiết khí, ngày hoàng đạo.Mở

Nguồn tham khảo

• Hoàng Đế Nội Kinh — Tố Vấn: Âm Dương Ứng Tượng Đại Luận; Sinh Khí Thông Thiên Luận; Cử Thống Luận; Chí Chân Yếu Đại Luận; Dị Pháp Phương Nghi Luận (đại ý)
• Đặc điểm gió tây khô nóng và chỉ tiêu ngày khô nóng ở Bắc Trung Bộ, ngành khí tượng thủy văn Việt Nam
• Tổ chức Y tế Thế giới — khuyến cáo về nắng nóng và sức khoẻ