Dưỡng sinh mùa thu: hanh khô và phế khí

Dưỡng sinh mùa thu theo Tố Vấn là nuôi cái "thu", sự thu lại: ngủ sớm dậy sớm, giữ tâm yên ổn, gom tinh thần về, để Phế khí được trong. Ở miền Bắc, việc chính là đối phó với hanh khô: da nứt, môi khô, họng rát, ho khan. Nhưng thu ở miền Trung, miền Nam lại là mùa mưa, nên lời khuyên phải đổi theo nơi ở.

Mùa thu 2027 theo tiết khí

Mùa thu của sách bắt đầu ở Lập thu và kết thúc trước Lập đông. Năm 2027, theo giờ Việt Nam, tính bằng bộ máy âm lịch của site:

Nửa đầu mùa thu theo sách (tháng Tám) vẫn nóng như hè; nửa sau (tháng Mười, đầu tháng Mười Một) mới là "thu" theo cảm giác của người Hà Nội: trời trong, gió heo may, rồi hanh khô.

Tố Vấn dặn gì cho mùa thu

Đoạn mùa thu trong thiên Tứ Khí Điều Thần đổi giọng hẳn so với xuân, hạ:

1. "Tảo ngọa tảo khởi, dữ kê câu hưng", ngủ sớm, dậy sớm, cùng dậy với gà. Mùa xuân, hè được ngủ muộn; sang thu, sách bắt đầu kéo giờ ngủ sớm lại.
2. "Sử chí an ninh", để chí yên ổn. Sau một mùa hè hướng ra ngoài, mùa thu là lúc lắng lại.
3. "Thu liễm thần khí", gom thần khí lại; "vô ngoại kỳ chí", đừng để chí tán ra ngoài. Như cây thu hút nhựa về rễ, người cũng nên gom sức lại.
4. "Sử phế khí thanh", để Phế khí được trong.

Làm ngược thì hại Phế, sang đông sinh chứng ỉa chảy, vốn để cất giữ mùa đông bị thiếu.

Sách còn nói "trời khí gấp, đất khí trong" (thiên khí dĩ cấp, địa khí dĩ minh): gió bắt đầu mạnh, bầu trời trong. Người Hà Nội đọc câu này sẽ nhận ra ngay những ngày gió heo may tháng Chín, tháng Mười.

Phế và mùa thu: vì sao hay ho

Trong ngũ hành, ngũ tạng, mùa thu thuộc Kim, ứng Phế. Đông y gọi Phế là "kiều tạng", tạng mềm yếu, vì nó thông thẳng ra ngoài qua mũi, họng, da lông, nên dễ bị khí trời bên ngoài làm hại nhất. Phế ưa nhuận, ghét khô.

Đặt vào y học hiện đại, có một điểm gặp nhau rõ: không khí khô làm niêm mạc mũi họng khô, giảm khả năng tự làm sạch, dễ kích ứng; mùa hanh vì vậy là mùa của ho khan, họng rát, chảy máu cam, và của các đợt cảm khi trời trở lạnh. Đông y gọi khí khô ấy là táo, và nói "táo dễ hại Phế".

Đông y cũng ghép Phế với nỗi buồn: "ưu bi hại Phế". Mùa thu trong thơ ca phương Đông là mùa buồn, "bi thu". Đọc bằng ngôn ngữ ngày nay: ngày ngắn dần, cây rụng lá, cuối năm đến gần, nhiều người thấy lòng chùng xuống. Lời dặn "sử chí an ninh" là lời dặn giữ tâm yên, không để nỗi buồn mùa thu kéo dài. Xem bài thất tình hại tạng.

Hanh khô miền Bắc: việc nên làm

Những ngày hanh, độ ẩm không khí ở miền Bắc có thể xuống thấp, gió mùa đông bắc thổi khô. Biểu hiện quen thuộc: da khô ráp, nứt nẻ gót chân, môi nứt, mắt khô, họng rát buổi sáng, chảy máu cam ở trẻ em, bệnh chàm da nặng lên.

Dân gian và Đông y hay nói tới những thứ "nhuận Phế" như lê, mật ong, mộc nhĩ trắng. Ăn như món ăn thì không sao; nhưng không cho trẻ dưới một tuổi ăn mật ong, vì nguy cơ ngộ độc. Người tiểu đường cẩn thận với các món chè, mật ong. Ho kéo dài thì đi khám, đừng chỉ chữa bằng món ăn.

Một câu sách "sai" mà lại đúng với miền Nam

Tố Vấn, thiên Âm Dương Ứng Tượng, có câu: mùa thu bị khí thấp (ẩm) làm hại, sang đông sinh ho. Nhiều thầy thuốc đời sau thấy lạ: mùa thu khô, sao lại nói ẩm? Đến đời Thanh, Dụ Xương (tự Gia Ngôn) viết bài Thu Táo Luận, đại ý cho rằng mùa thu phải là khí táo, chữ "thấp" là do người đời sau chép nhầm, và từ đó học thuyết "thu táo" thành phổ biến.

Tranh luận ấy đứng trên khí hậu phương bắc Trung Hoa. Nhưng nếu đem câu gốc về Việt Nam thì thú vị: ở miền Nam, khoảng tháng Tám đến tháng Mười Một là cao điểm mùa mưa; ở miền Trung, mưa lớn và lũ dồn vào tháng Chín đến tháng Mười Hai. Với hai miền này, mùa thu của sách đúng là mùa ẩm, và "thu thương ư thấp" lại khớp với trời đất hơn "thu táo".

Không cần chọn bên. Điều đáng giữ là: khí hậu nơi mình ở quyết định mùa thu của mình khô hay ẩm, và dưỡng sinh phải theo đó.

• Miền Bắc: lo khô, như phần trên.
• Miền Trung: lo mưa lũ và bệnh sau lũ: tiêu chảy, bệnh da do ngâm nước, nước bẩn; giữ nước uống sạch, rửa sạch chân tay sau khi lội nước, đi khám khi sốt cao sau đợt lũ.
• Miền Nam: lo ẩm và muỗi: sốt xuất huyết, nấm da; xem bài dưỡng sinh ở xứ nhiệt đới.

Giờ ngủ và câu "thu lạnh"

Lời dặn "ngủ sớm dậy sớm" của mùa thu hợp với nhịp ánh sáng: ngày ngắn dần sau thu phân, trời tối sớm hơn. Ngủ sớm hơn mùa hè một chút giúp giữ đủ giấc khi dậy sớm.

Câu tục "xuân ủ, thu lạnh" (bài dưỡng sinh mùa xuân nói nửa đầu của câu) khuyên mùa thu đừng vội mặc thật ấm khi trời mới se lạnh, để cơ thể quen dần với lạnh. Câu này hợp với người trẻ khoẻ; với người cao tuổi, trẻ nhỏ, người có bệnh tim phổi thì không nên cố chịu lạnh, nhất là khi gió mùa đông bắc về đột ngột.

Dấu hiệu mùa thu cần đi khám

• Ho kéo dài trên hai, ba tuần, nhất là có sốt nhẹ về chiều, sụt cân, ra mồ hôi đêm: cần khám để loại trừ lao và các bệnh phổi khác.
• Ho kèm khó thở, khò khè, đau ngực, sốt cao.
• Chảy máu cam nhiều, khó cầm, hoặc lặp lại thường xuyên.
• Sau mùa lũ: sốt cao, đau cơ bắp chân, vàng da, nhất là người đã lội nước bẩn.

Sách cổ nói gì

Ba tháng mùa thu gọi là dung bình, dáng vẻ yên định; khí trời gấp, khí đất trong. Ngủ sớm, dậy sớm, cùng dậy với gà, để chí yên ổn, làm dịu cái khắc nghiệt của mùa thu; thu gom thần khí, để khí thu được bình, đừng để chí tán ra ngoài, để Phế khí được trong. Đó là cách ứng khí mùa thu, là đạo nuôi sự thu lại. Làm ngược thì hại Phế, sang đông sinh ỉa chảy, vốn để cất giữ bị thiếu. — Tố Vấn, Tứ Khí Điều Thần Đại Luận

Bình: chữ "thu hình", cái khắc nghiệt của mùa thu, nhắc rằng người xưa coi thu là mùa của sát khí: cây rụng lá, xưa cũng là mùa xử án. Lời dặn "để chí yên ổn, làm dịu cái khắc nghiệt" là lời dặn sống mềm lại khi trời đất cứng lại.

Mùa thu bị khí ẩm làm hại, sang đông sinh ho. — Tố Vấn, Âm Dương Ứng Tượng Đại Luận

Bình: đây là câu mà Dụ Gia Ngôn đời Thanh cho là chép nhầm "táo" thành "thấp". Như đã bàn ở trên, với miền Nam và miền Trung Việt Nam, chữ "thấp" lại hợp trời đất hơn.

Đọc cho đúng mức

Phần hợp lý nhất của dưỡng sinh mùa thu là phần mà y học hiện đại cũng khuyên: giữ ẩm cho da và đường thở khi trời khô, ngủ đủ, giữ ấm đúng lúc, giữ tinh thần ổn định khi ngày ngắn lại. Phần giải thích bằng Phế, Kim, táo là mô hình của y học cổ truyền, chưa được kiểm chứng theo cách hiện đại. Đừng dùng "Phế táo", "Phế âm hư" để tự chẩn đoán rồi tự mua thuốc; ho kéo dài cần được khám.

Việc nên làm

1. Từ Bạch lộ, Thu phân (xem tứ thời dưỡng sinh và 24 tiết khí), kéo giờ đi ngủ sớm dần cho đủ giấc khi trời sáng muộn hơn.
2. Mùa hanh: uống đủ nước, giữ ẩm da, tắm nước ấm vừa phải, dùng máy tạo ẩm nếu có.
3. Theo dõi tin gió mùa đông bắc; nhà có người già, trẻ nhỏ thì chuẩn bị áo ấm trước.
4. Ở miền Trung, miền Nam: mùa thu là mùa mưa; ưu tiên nước sạch, phòng muỗi, giữ khô da.
5. Ho quá hai, ba tuần thì đi khám, không chữa mãi bằng lê hấp, mật ong.

📅Lịch âm – lịch vạn niên
Lịch tháng âm dương, can chi, tiết khí, ngày hoàng đạo.Mở

Nguồn tham khảo

• Hoàng Đế Nội Kinh — Tố Vấn, thiên 2 Tứ Khí Điều Thần Đại Luận, đoạn mùa thu
• Hoàng Đế Nội Kinh — Tố Vấn, thiên 5 Âm Dương Ứng Tượng Đại Luận
• Dụ Xương (Dụ Gia Ngôn) — Y Môn Pháp Luật, Thu Táo Luận, đời Thanh (đại ý)
• Mốc tiết khí mùa thu 2027 tính bằng bộ máy âm lịch aihuyenhoc.com