Chủ khí và khách khí: sáu bước khí trong năm và phép "khách gia chủ"

Năm vận khí chia làm sáu bước, mỗi bước bốn tiết khí. Chủ khí là khí cố định của mỗi bước, năm nào cũng vậy; khách khí đổi theo chi năm. Đặt khách khí lên chủ khí gọi là "khách gia chủ": khách khắc chủ là thuận, chủ khắc khách là nghịch, theo lời Tố Vấn. Năm Mão, Dậu là năm cả sáu bước đều nghịch.

Chủ khí: sáu chỗ đứng cố định trong năm

Thiên Lục Vi Chỉ tả vị trí sáu khí như sáu chặng của một vòng:

Bên phải chỗ "hiển minh" là vị của quân hoả; bên phải quân hoả lùi một bước là tướng hoả cai trị; lại một bước là khí Thổ; lại một bước là khí Kim; lại một bước là khí Thuỷ; lại một bước là khí Mộc. — Tố Vấn, Lục Vi Chỉ đại luận

Đem về sáu bước tính từ tiết Đại Hàn, chủ khí năm nào cũng là:

Chủ khí xếp theo ngũ hành tương sinh: Mộc sinh Hoả, Hoả sinh Thổ, Thổ sinh Kim, Kim sinh Thuỷ. Sáu bước mà chỉ có năm hành, nên Hoả chia làm hai: quân hoả (Thiếu Âm, cái nóng ấm cuối xuân) và tướng hoả (Thiếu Dương, cái nóng gắt đầu hè). Đó là bức tranh mùa của lưu vực Hoàng Hà, nơi học thuyết ra đời.

Khách khí: sáu khí xoay theo bậc âm dương

Khách khí không đi theo ngũ hành mà theo bậc âm dương: nhất âm Quyết Âm, nhị âm Thiếu Âm, tam âm Thái Âm, nhất dương Thiếu Dương, nhị dương Dương Minh, tam dương Thái Dương, rồi quay lại. Khí tư thiên của năm đứng ở bước ba, khí tại tuyền ở bước sáu (bài tư thiên, tại tuyền). Biết tư thiên thì lùi hai bậc ra bước một, rồi đếm tiếp.

Hai thứ tự khác nhau ở đúng một chỗ: chủ khí đặt tướng hoả trước thấp thổ (Thiếu Dương rồi Thái Âm), khách khí đặt thấp thổ trước tướng hoả (Thái Âm rồi Thiếu Dương). Chính chỗ lệch nhỏ ấy làm năm Sửu, Mùi có bốn bước khách trùng chủ, chỉ bước ba và bốn đổi chỗ.

Ba luật đọc "khách gia chủ"

Tố Vấn cho ba câu, rải ở ba thiên:

1. Tương đắc thì hoà. "Khí tương đắc tắc hoà, bất tương đắc tắc bệnh" (氣相得則和，不相得則病) — Ngũ Vận Hành đại luận. Khách và chủ cùng khí hoặc sinh nhau thì êm.
2. Chủ thắng là nghịch, khách thắng là thuận. "Chủ thắng nghịch, khách thắng tùng, thiên chi đạo dã" (主勝逆，客勝從，天之道也) — Chí Chân Yếu đại luận. Khách khí là khí của năm, đến rồi đi; khi nó khắc được chủ khí thì thuận theo đạo trời; khi chủ khí cố định lại khắc khách thì là nghịch.
3. Vua ở chỗ tôi thì thuận, tôi ở chỗ vua thì nghịch. "Quân vị thần tắc thuận, thần vị quân tắc nghịch" (君位臣則順，臣位君則逆) — Lục Vi Chỉ đại luận, nói riêng về hai Hoả. Khách là quân hoả đè lên chủ tướng hoả thì thuận; khách tướng hoả đè lên chủ quân hoả thì nghịch. Sách còn thêm: nghịch thì bệnh đến gần, hại nhanh; thuận thì bệnh ở xa, hại nhẹ.

Áp ba luật cho sáu nhóm năm: một bảng ít thấy

Chúng tôi xếp khách khí cho sáu nhóm chi năm, đặt lên chủ khí từng bước, rồi phân loại theo đúng ba luật trên (trùng khí, tương sinh, khách khắc chủ, chủ khắc khách, và luật hai Hoả):

Hai điều nổi lên. Năm Mão, Dậu, khách khí khởi từ Thái Âm thấp thổ, và ở cả sáu bước chủ khí đều khắc khách khí (bước hai là tướng hoả khách đè quân hoả chủ, cũng nghịch theo luật hai Hoả). Theo đúng lý thuyết, đây là năm "nghịch" trọn vẹn. Ngược lại, năm Sửu, Mùi và Dần, Thân không có bước nghịch nào. Đây là hệ quả cơ học của hai thứ tự đã nói ở trên, không phải lời đoán về năm 2029 cụ thể.

Sáu bước năm 2029 Kỷ Dậu, có ngày

Lấy năm nghịch trọn vẹn gần nhất làm mẫu. Năm 2029 Kỷ Dậu: vận Thổ bất cập, Dương Minh táo kim tư thiên, Thiếu Âm quân hoả tại tuyền. Giờ các tiết tính bằng bộ máy âm lịch của site, giờ Việt Nam:

Năm vận khí 2029 bắt đầu lúc 2 giờ 06 ngày 20/1/2029 (Đại Hàn) và hết lúc 7 giờ 55 ngày 20/1/2030.

Để so, năm 2027 Đinh Mùi có khách khí trùng chủ khí ở bước một, hai, năm, sáu; bước ba (21/5 – 23/7/2027) khách Thái Âm, chủ Thiếu Dương, chủ sinh khách; bước bốn (23/7 – 23/9/2027) khách Thiếu Dương, chủ Thái Âm, khách sinh chủ. Bảng đủ có ở bài vận khí năm 2027.

Sách cổ nói gì

Quá thì hại, có cái nối theo thì chế được, chế được thì sinh hoá. — Tố Vấn, Lục Vi Chỉ đại luận

Bình: câu này đứng ngay sau đoạn vị trí sáu khí. Ý của người viết là mỗi khí đều có một khí "nối dưới" để kìm nó lại, nên vòng sáu khí tự điều hoà. "Khách gia chủ" là một trường hợp của ý ấy: khí của năm đè lên khí của mùa, và thuận hay nghịch được định bằng ai kìm được ai.

Thiên Chí Chân Yếu còn liệt kê, đại ý, các chứng của từng năm khi khách thắng hoặc chủ thắng, ví dụ năm Quyết Âm tư thiên mà khách thắng thì ù tai, chóng mặt. Đó là mô tả mẫu cho mọi năm cùng loại, viết hơn một nghìn năm trước, ở một vùng khí hậu khác.

Đọc cho đúng mức

• Bảng sáu nhóm năm là phép phân loại máy móc theo đúng câu chữ ba luật; các nhà vận khí học còn xét thêm vận của năm, thiên phù, tuế hội, nên một năm "nghịch cả sáu bước" chưa chắc được đọc là năm khắc nghiệt.
• "Thuận", "nghịch" là từ của học thuyết về quan hệ giữa hai khí, không phải nhãn tốt xấu cho cuộc sống của ai.
• Mốc bước khí lấy theo Đại Hàn và các tiết chia đều; một số sách dời mốc vài ngày.
• Các chứng bệnh trong sách là mô tả văn hoá y học; không tự gán triệu chứng của mình vào bước khí.

Việc nên làm

• Khi gặp một bảng sáu bước khí, kiểm ba thứ: chi năm đúng chưa, khách khí khởi từ đâu (lùi hai bậc từ tư thiên), mốc chia bước theo tiết nào.
• Nếu muốn dùng như lời nhắc dưỡng sinh, so với thời tiết thật nơi mình sống; khi trời trở lạnh, nồm ẩm hay nắng nóng, làm theo khuyến cáo y tế (xem dưỡng sinh theo 24 tiết khí).
• Có triệu chứng bất thường, đi khám.

📅Lịch âm – lịch vạn niên
Lịch tháng âm dương, can chi, tiết khí, ngày hoàng đạo.Mở

Nguồn tham khảo

• Hoàng Đế Nội Kinh — Tố Vấn, Lục Vi Chỉ đại luận (vị trí sáu khí; "quân vị thần tắc thuận"; "kháng tắc hại, thừa nãi chế"), Chí Chân Yếu đại luận ("chủ thắng nghịch, khách thắng tùng"), Ngũ Vận Hành đại luận ("khí tương đắc tắc hoà"); nguyên văn đối chiếu bản Wikisource tiếng Trung.
• Bảng phân loại sáu nhóm năm: chúng tôi tự lập theo đúng ba luật trên, kiểm bằng một đoạn mã nhỏ.
• Giờ các tiết năm 2027, 2029, 2030: bộ máy âm lịch của aihuyenhoc.com (`app/Core/TuVi`).