Long quy: rồng đầu rùa thân, gốc Bí Hí cõng bia và cách đặt sau lưng chỗ ngồi

Long quy — tượng rồng đầu, rùa thân — thường được đặt sau lưng chỗ ngồi làm việc hoặc trên kệ phía sau bàn, đầu quay cùng chiều người ngồi, theo ý Huyền Vũ là chỗ tựa phía sau. Gốc của hình tượng là Bí Hí, con của rồng trong truyền thuyết "rồng sinh chín con", con vật thích mang nặng nên được đặt cõng bia. Long quy để bàn là biến thể hiện đại.

Bí Hí: con rồng thích mang nặng

Truyền thuyết "long sinh cửu tử" — rồng sinh chín con, mỗi con một tính — được ghi trong các bút ký đời Minh, như của Lý Đông Dương, Dương Thận. Các bản không khớp nhau: tên chín con, thứ tự, tính nết mỗi con khác đi tuỳ người chép. Nhưng hầu hết các bản đều có một con tên Bí Hí (có bản gọi là Bá Hạ), hình như rùa, thích mang vật nặng. Vì tính ấy, người ta tạc nó dưới chân bia đá: bia nặng, con vật thích cõng nặng, nên đứng đội bia.

Cần lưu ý thứ tự thời gian: tượng rùa đá đội bia đã có từ trước khi truyền thuyết chín con được ghi lại. Có thể hiểu là truyền thuyết giải thích về sau cho một hình thức đã có, chứ không phải hình thức sinh ra từ truyền thuyết.

Rùa đội bia ở Văn Miếu Hà Nội

Ở Văn Miếu – Quốc Tử Giám Hà Nội có 82 bia tiến sĩ đặt trên lưng rùa đá. Đây là cùng một truyền thống bia đặt trên lưng rùa với Bí Hí bên Trung Hoa, nhưng có một chỗ khác dễ thấy: rùa đội bia ở Văn Miếu đầu rùa, không phải đầu rồng như nhiều tượng Bí Hí. Người Việt cũng gọi đơn giản là rùa đội bia. Dáng con rùa thay đổi qua các đời dựng bia, và người nghiên cứu mỹ thuật thường dùng chính dáng rùa để đoán thời kỳ của tấm bia.

Vì vậy, nói "long quy chính là rùa đội bia ở Văn Miếu" là nói hơi quá. Đúng hơn: long quy, Bí Hí và rùa Văn Miếu cùng thuộc một dòng hình tượng rùa cõng vật nặng, vật quý — bia khắc chữ, tên người đỗ đạt. Long quy để bàn thêm đầu rồng vào, rồi thêm Hà Đồ, Lạc Thư, rùa con trên lưng — những lớp trang trí của thời bán hàng.

Ba lớp nghĩa của con rùa

Lớp Huyền Vũ là lớp có ích nhất khi đặt long quy. Trong đội hình hành quân mà Lễ Ký tả, Huyền Vũ ở phía sau. Phong thủy đời sau mượn bốn linh vật để gọi bốn phía của một chỗ ở, một chỗ ngồi: sau lưng là Huyền Vũ, cần cao, đặc, vững. Bài kê sofa phòng khách dùng đúng ý này cho chiếc sofa: lưng tựa tường đặc là Huyền Vũ thu nhỏ.

Đặt long quy ở đâu

Từ lớp Huyền Vũ, các quy ước đặt long quy khá thống nhất:

• Sau lưng chỗ ngồi làm việc: trên kệ, tủ phía sau ghế, cao ngang hoặc hơi cao hơn vai người ngồi.
• Đầu quay cùng chiều với người ngồi (nhìn ra phía trước, như đang đỡ lưng) — đây là quy ước phổ biến; có người quay đầu vào phòng, cũng là truyền miệng.
• Phòng khách: trên kệ sau lưng sofa chính, nếu sofa không tựa tường đặc.
• Phương Bắc của phòng — theo hành Thủy của Huyền Vũ — là lựa chọn thứ hai khi sau lưng chỗ ngồi không có chỗ đặt.

Những chỗ người ta tránh: dưới chân, sát sàn, trong nhà vệ sinh, đầu quay thẳng vào mặt người ngồi.

Một điều thực tế: long quy đồng thường rất nặng so với kích thước. Kệ sau lưng ghế phải chắc, tượng không đặt mép kệ — một vật nặng rơi xuống sau lưng người đang ngồi là chuyện an toàn thật, không phải chuyện phong thủy.

Nếu bàn làm việc đã có nhiều món, nên chọn một — bài vật phẩm trên bàn làm việc bàn vì sao một món tốt hơn năm món. Tượng rùa thường, không đầu rồng, mang cùng ý Huyền Vũ và thường nhẹ, rẻ hơn — xem bài rùa trong nhà.

Những lời chào hàng nên biết là mới

• "Long quy hóa giải" một hạn, một sao năm cụ thể: các sách Huyền Không dùng kim loại, nước theo ngũ hành để chế hóa sao, không dùng hình long quy.
• "Long quy cõng con thì con cái thành đạt": hình rùa con trên lưng là kiểu trang trí; nghĩa gán theo hình.
• "Long quy đội Hà Đồ, Lạc Thư": hai đồ hình ấy có thật trong Dịch học, nhưng khắc chúng lên lưng tượng không làm tượng "mạnh" hơn — đó là trang trí.

Những lời ấy không làm hỏng món đồ, chỉ nên biết chúng không có trong sách — lối xếp vật phẩm thành ba nhóm (có gốc sách, có tích, sinh ra thời thương mại) ở bài vật phẩm phong thủy có tác dụng không. Cách đặt một linh vật khác cũng gắn với cửa và sự canh giữ là tỳ hưu: tỳ hưu nhìn ra cửa, long quy đỡ phía sau.

Sách cổ nói gì

Sông Hoàng Hà hiện ra Đồ, sông Lạc hiện ra Thư, thánh nhân theo đó mà làm phép. — Chu Dịch, Hệ Từ thượng

Bình: câu kinh văn không nói con vật nào mang Đồ, mang Thư. Chuyện long mã mang Hà Đồ, rùa thần mang Lạc Thư là truyền thống chú giải đời sau. Rùa và Lạc Thư gắn với nhau từ đó.

Khi hành quân, trước là cờ Chu Điểu, sau là Huyền Vũ, trái là Thanh Long, phải là Bạch Hổ. — Lễ Ký, Khúc Lễ thượng

Lân, phượng, rùa, rồng gọi là bốn loài linh. — Lễ Ký, Lễ Vận

Bình: hai câu Lễ Ký cho long quy hai nghĩa vững: linh vật (tứ linh) và phía sau (Huyền Vũ). Đặt long quy sau lưng chỗ ngồi là đặt đúng chỗ của Huyền Vũ trong đội hình mà Lễ Ký tả.

Đọc cho đúng mức

Long quy là một hình tượng mới ghép từ những lớp nghĩa cũ: Bí Hí đội bia, rùa Lạc Thư, Huyền Vũ phía sau. Lớp nào cũng có gốc, nhưng không lớp nào nói đặt tượng rùa thì công việc thuận hơn. Ý nghĩa thực tế nhất của nó là một lời nhắc về chỗ tựa: ghế có lưng, sau lưng có vách, chỗ ngồi không quay lưng ra cửa.

Nếu chỗ ngồi đã quay lưng ra lối đi, việc nên làm trước là xoay bàn hoặc đặt một tủ, một vách sau ghế. Long quy đặt trên chiếc tủ ấy là phần thêm.

Việc nên làm

• Xem chỗ ngồi làm việc có tựa được không: lưng ghế, vách hoặc tủ phía sau.
• Đặt long quy trên kệ chắc phía sau ghế, đầu quay cùng chiều người ngồi, không đặt mép kệ.
• Không có chỗ phía sau thì đặt ở phương Bắc của phòng.
• Chọn một món cho bàn làm việc; tượng rùa thường cũng mang cùng nghĩa Huyền Vũ.
• Kể cho con cháu nghe chuyện rùa đội bia ở Văn Miếu — phần nghĩa đẹp nhất của con rùa ở nước ta.

Nếu muốn có một long quy làm lời nhắc giữ chỗ ngồi có tựa, có nền, người ta hay chọn theo hành Thủy của Huyền Vũ phương Bắc — tượng đồng sẫm màu, đá đen. Nó là biểu tượng của chỗ tựa, không thay được chiếc ghế có lưng.

Nguồn tham khảo

• Chu Dịch — Hệ Từ thượng ("Hà xuất Đồ, Lạc xuất Thư, thánh nhân tắc chi").
• Lễ Ký — Khúc Lễ thượng (bốn phương Chu Điểu, Huyền Vũ, Thanh Long, Bạch Hổ); Lễ Vận (tứ linh).
• Bút ký đời Minh về truyền thuyết rồng sinh chín con — Lý Đông Dương, Dương Thận; các bản khác nhau về tên và thứ tự (đại ý).
• Văn Miếu – Quốc Tử Giám Hà Nội — 82 bia tiến sĩ đặt trên lưng rùa đá.