Khai quang, điểm nhãn vật phẩm: nghi lễ từ đâu và người mua nên hiểu thế nào

Khai quang, điểm nhãn là nghi lễ của Phật giáo và Đạo giáo dành cho tượng thờ: mời các vị về ngự nơi pho tượng mới tạc, tượng trưng bằng việc "mở mắt" cho tượng. Vật phẩm trang trí như tỳ hưu, thiềm thừ, quả cầu đá không bắt buộc phải khai quang. Nhãn "đã khai quang" trên hàng bán sẵn thì người mua không kiểm được.

Hai chữ "khai quang", "điểm nhãn"

Khai quang là mở ra ánh sáng; điểm nhãn là chấm vào mắt. Hai chữ thường đi liền vì nghi lễ gốc dùng việc chấm mắt làm khoảnh khắc chính: trước đó pho tượng chỉ là gỗ, đồng, đá đã tạc thành hình; sau khi được điểm mắt trong nghi lễ, nó trở thành tượng thờ.

Ý niệm "mắt làm nên sự sống của hình vẽ" có một câu chuyện nổi tiếng. Lịch Đại Danh Họa Ký của Trương Ngạn Viễn đời Đường chép, đại ý: họa sư Trương Tăng Do đời Lương vẽ bốn con rồng trên tường chùa An Lạc mà không vẽ mắt, nói rằng vẽ mắt thì rồng sẽ bay đi; người ta không tin, ép ông vẽ; ông chấm mắt cho hai con, sấm chớp nổi lên, hai con rồng bay mất, hai con chưa có mắt vẫn còn trên tường. Thành ngữ "họa long điểm tình" — vẽ rồng chấm mắt — ra đời từ đó.

Câu chuyện là văn học. Nhưng nó cho thấy người xưa đã nghĩ rằng chỗ mắt là chỗ "hồn" của hình tượng — đúng ý của nghi điểm nhãn.

Trong Phật giáo: lễ khai nhãn và an vị

Phật giáo Đông Á có nghi khai nhãn cho tượng Phật mới. Sự kiện được ghi chép rõ nhất là lễ khai nhãn tượng Đại Phật chùa Đông Đại ở Nara, Nhật Bản, năm 752: một vị tăng người Ấn Độ là Bồ Đề Tiên Na cầm chiếc bút lớn điểm mắt cho tượng, cây bút nối với những sợi dây dài để hàng nghìn người dự lễ cùng cầm — như cùng tham gia điểm mắt.

Ở các chùa Việt Nam, khi rước tượng mới hay sửa chùa, người ta thường gọi là lễ an vị Phật — mời Phật an ngự nơi tượng, nơi điện thờ. Nhiều chùa dùng cả hai chữ "an vị" và "khai quang". Nghi lễ do chư tăng làm, có tụng kinh, tùy truyền thống từng chùa.

Điều quan trọng: theo tinh thần nhà Phật, nghi lễ là để người chuẩn bị tâm kính trọng trước pho tượng — tượng không tự có "phép" nhờ nghi lễ.

Trong Đạo giáo và tín ngưỡng dân gian

Đạo giáo và tín ngưỡng thờ thần của người Hoa, người Việt cũng có nghi khai quang cho tượng thần, tượng Mẫu, tượng Thánh. Tùy phái, nghi thức có thể gồm các bước như dùng gương hứng ánh sáng chiếu vào tượng, bút son điểm vào mắt, tai, miệng, rồi đặt tượng lên chỗ thờ. Ở Việt Nam, các đền, phủ thờ Mẫu thường gọi chung là lễ "hô thần nhập tượng" hay "khai quang" khi rước tượng mới.

Từ đây, nghi khai quang được kéo sang linh vật — tỳ hưu, kỳ lân, thiềm thừ — vốn là tượng đặt trong nhà, cửa hàng. Đây là bước mở rộng của thị trường vật phẩm phong thủy, nhất là từ khi tỳ hưu, thiềm thừ được bán đại trà. Không ít nhà sư từ chối "khai quang tỳ hưu", với lý do đơn giản: tỳ hưu không phải tượng thờ trong Phật giáo.

Vật phẩm trang trí có cần khai quang không

Hãy phân biệt ba loại đồ:

Với loại thứ ba, vật phẩm là lời nhắc và biểu tượng — điều ấy không đổi dù có làm lễ hay không (bài vật phẩm phong thủy có tác dụng không). Nếu việc làm lễ khiến bạn trân trọng món đồ hơn, đặt nó chỗ sạch, giữ gìn cẩn thận hơn — đó là phần giá trị thật của nghi lễ.

Mặt Phật bản mệnh là loại thứ hai, có bài riêng: Phật bản mệnh theo 12 con giáp.

Nhãn "đã khai quang" khi mua hàng

Nhiều nơi bán vật phẩm ghi "đã khai quang", "khai quang tại chùa", kèm giá cao hơn. Người mua nên biết:

• Không có cách nào kiểm một món đồ "đã khai quang" hay chưa. Không có giấy, dấu, hay đặc điểm vật lý nào.
• Lời "khai quang tại chùa" mà không nói chùa nào, ai làm, ngày nào thì không có giá trị thông tin.
• Hàng sản xuất hàng loạt mà món nào cũng "đã khai quang" là điều đáng nghi.

Nếu nghi lễ quan trọng với bạn, cách chắc nhất là mua món đồ rồi tự mang tới chùa, đền mà bạn tin, hỏi xem nơi đó có làm không và làm theo lệ của họ. Đừng trả thêm tiền cho một nhãn không kiểm được. Danh sách câu nên hỏi người bán có ở bài mua vật phẩm phong thủy cần lưu ý.

Trang này không đăng văn khấn khai quang hay hướng dẫn tự làm lễ. Nghi thức thuộc về chùa, đền và người làm lễ; mỗi nơi một lệ.

Chọn ngày

Người muốn làm lễ cho tượng thờ thường chọn ngày. Theo lịch pháp, các tiêu chí hay dùng là ngày hoàng đạo, trực tốt, không xung tuổi gia chủ, và nhiều chùa chọn ngày rằm, mùng một hoặc ngày vía của vị được thờ. Nhiều chùa có lịch riêng; khi nhờ chùa, hãy theo ngày chùa sắp xếp.

Nếu tự chọn trước để hỏi chùa, có thể dùng công cụ chọn ngày để lọc các ngày hoàng đạo hợp tuổi trong tháng, rồi đem danh sách ấy hỏi ý chùa. Bài ngày tốt chung và ngày hợp tuổi giải thích vì sao một ngày hoàng đạo vẫn có thể không hợp tuổi mình.

Sau khi rước tượng về

Dù có làm lễ hay không, việc giữ gìn mới là phần lâu dài:

• Đặt chỗ sạch, cao, không đặt sát sàn, không đặt trong nhà vệ sinh (bài những chỗ kiêng đặt vật phẩm).
• Lau bằng khăn mềm khô, không dùng hóa chất mạnh; đồ đồng, đồ gỗ có cách bảo quản riêng.
• Tượng thờ đã an vị thì không xê dịch tùy tiện; khi phải dời, nhiều gia đình nhờ chùa hướng dẫn.

Đọc cho đúng mức

Khai quang là nghi lễ tôn giáo có lịch sử thật — lễ khai nhãn năm 752 ở Nara là một mốc có ghi chép — dành cho tượng thờ. Việc mở rộng sang linh vật, đồ trang trí là bước đi của thị trường, không phải lệ của Phật giáo hay Đạo giáo chính thống. Không có cơ sở cho lời "vật phẩm chưa khai quang thì vô dụng" hay "khai quang rồi mới có tác dụng".

Trang này cũng không phán xét niềm tin của ai. Người muốn làm lễ cho món đồ mình quý, nhờ đúng nơi mình tin, là chuyện đáng tôn trọng. Điều chúng tôi khuyên tránh là trả tiền cho một lời rao không kiểm được.

Việc nên làm

• Phân biệt món đồ là tượng thờ, vật kính hay vật trang trí trước khi nghĩ tới khai quang.
• Tượng thờ: nhờ chùa, đền mình tin làm lễ an vị theo lệ của họ.
• Vật trang trí: không bắt buộc; nếu muốn, tự mang tới nơi mình tin, không trả thêm cho nhãn "đã khai quang".
• Chọn ngày: theo lịch của chùa, hoặc lọc trước bằng công cụ chọn ngày rồi hỏi ý chùa.
• Giữ gìn món đồ ở chỗ sạch, cao, lau chùi đúng chất liệu.

Nguồn tham khảo

• Trương Ngạn Viễn — Lịch Đại Danh Họa Ký, đời Đường, truyện Trương Tăng Do vẽ rồng ở chùa An Lạc (đại ý).
• Ghi chép về lễ khai nhãn tượng Đại Phật chùa Đông Đại, Nara, năm 752, do tăng Bồ Đề Tiên Na chủ trì phần điểm nhãn.