Đồng, đá, gỗ, gốm: chất liệu vật phẩm quy về hành nào và độ bền trong nhà

Theo quy ước, vật phẩm bằng đồng và kim loại thuộc hành Kim, gỗ và tre thuộc Mộc, đá, gốm, sứ thuộc Thổ; thủy tinh thường được xếp theo màu. Nhưng với người mua, điều cần hơn bảng mệnh là chất liệu ấy sống thế nào trong nhà Việt: đồng xỉn và ra gỉ xanh, gỗ nứt khi đổi ẩm, đá đọng nước mùa nồm, và đồng thau khác hẳn đồng đỏ.

Bảng chất liệu: hành, độ bền, cách giữ

Chất liệu quy về hành: ba cách xếp đánh nhau

Ngũ hành vốn được Thượng Thư, thiên Hồng Phạm, mô tả qua tính chứ không qua vật:

Thủy là thấm xuống, Hỏa là bốc lên, Mộc là cong và thẳng, Kim là theo khuôn mà đổi dạng, Thổ là để gieo trồng, gặt hái. — Thượng Thư, Hồng Phạm

Việc xếp một chất liệu vào hành là suy từ những tính ấy: kim loại đúc theo khuôn nên thuộc Kim, gỗ là cây nên thuộc Mộc, đá và gốm từ đất nên thuộc Thổ.

Vấn đề là vật phẩm còn có hình và màu, và mỗi thứ lại xếp một kiểu:

• Theo hình (lối ngũ tinh của loan đầu, bài năm dạng núi theo ngũ hành): tròn là Kim, dài thẳng là Mộc, lượn sóng là Thủy, nhọn là Hỏa, vuông là Thổ.
• Theo màu: trắng, ánh kim là Kim; xanh lục là Mộc; đen, xanh thẫm là Thủy; đỏ, cam, tím là Hỏa; vàng, nâu là Thổ.

Một quả cầu thạch anh tím: theo chất là Thổ, theo hình là Kim, theo màu là Hỏa. Một con tỳ hưu đồng sơn đỏ: theo chất là Kim, theo màu là Hỏa. Ba cách xếp ra ba hành. Không có sách cổ nào quy định cách nào thắng; mỗi người bán chọn cách có lợi cho lời rao. Chuyện màu đá được xếp theo quy ước thương mại thế nào có ở bài đá thạch anh hợp mệnh gì.

Lời khuyên thực tế: nếu đã chọn theo hành, hãy chọn một cách xếp và giữ nhất quán, thường là theo chất liệu vì nó ít đổi nhất — màu sơn có thể phai, nhưng đồng vẫn là đồng.

Đồng thau, đồng đỏ, đồng thiếc: ba thứ khác nhau

Người bán hay gọi chung là "đồng", nhưng ba loại này khác nhau rõ:

• Đồng thau là hợp kim đồng với kẽm, màu vàng, cứng, dễ đúc chi tiết. Phần lớn tượng, chuông, hồ lô "đồng" bán hiện nay là đồng thau. Hàng mới thường được phủ một lớp sơn bóng trong suốt để giữ màu; chà mạnh bằng chất tẩy là làm bong lớp ấy, đồ sẽ xỉn loang lổ.
• Đồng đỏ là đồng gần nguyên chất, màu đỏ cam, mềm, dẫn nhiệt tốt. Đồ đồng đỏ dễ móp khi rơi, xỉn sang nâu sẫm nhanh hơn.
• Đồng thiếc, còn gọi đồng thanh, là hợp kim đồng với thiếc — chất liệu của trống đồng Đông Sơn và nhiều tượng đúc cổ. Màu nâu vàng sẫm, ngả xanh khi để lâu.

Một nhóm nữa đáng biết: hợp kim kẽm, nhôm mạ màu đồng. Nhẹ hơn hẳn đồ đồng cùng cỡ, cạo nhẹ ở chân đế thấy màu bạc xám. Hàng loại này không xấu, nhưng nên được bán đúng tên. Bài phân biệt đá phong thủy thật giả có thêm các phép thử người mua tự làm được.

Mùa nồm: vì sao đồ đá, đồ đồng "đổ mồ hôi"

Ở miền Bắc, những đợt nồm cuối đông, đầu xuân làm tường, sàn, đồ đạc ướt sũng. Đồ đá, đồ đồng, đồ gốm đặc là những vật ướt đầu tiên. Lý do là vật lý: những vật nặng, đặc giữ lạnh lâu hơn không khí; khi gió nồm ấm và ẩm tràn vào, bề mặt các vật ấy còn lạnh dưới điểm sương, hơi nước ngưng lại thành giọt — đúng như cốc nước đá ngoài trời nóng.

Hệ quả cho vật phẩm:

• Đồ đồng đọng nước nhiều ngày thì xỉn nhanh; nếu không khí có muối (nhà gần biển) hoặc tay người chạm vào nhiều, vết gỉ xanh xuất hiện.
• Đế gỗ dưới tượng đá hút nước từ giọt đọng, phồng, mốc.
• Gốm đất nung đặt sát sàn ẩm rêu chân.

Cách làm trong những ngày nồm: đóng cửa sổ khi gió nồm thổi, bật máy hút ẩm hoặc điều hòa chế độ khô, lau khô bề mặt đồ đá, đồ đồng bằng khăn mềm, kê đồ cao khỏi sàn.

Gỗ: đẹp nhất và cũng "khó tính" nhất

Gỗ là chất liệu sống theo độ ẩm: ẩm thì nở, khô thì co. Vết nứt trên tượng gỗ, đế gỗ thường xuất hiện khi món đồ đổi môi trường đột ngột — từ xưởng ẩm sang phòng điều hòa khô, từ mùa nồm sang mùa hanh. Gỗ chưa sấy kỹ nứt nhanh nhất.

• Không đặt đồ gỗ sát cửa sổ có nắng, dưới luồng gió điều hòa thổi thẳng.
• Đồ gỗ mới mua: để vài tuần ở chỗ bóng mát trong phòng cho quen độ ẩm rồi mới đặt chỗ chính.
• Mốc trắng: lau khô, phơi chỗ thoáng, không phơi nắng gắt.
• Mọt: thấy bụi gỗ mịn rơi quanh chân là dấu hiệu; hỏi thợ đồ gỗ xử lý.

Riêng gỗ trầm, gỗ có tinh dầu có cách giữ riêng — bài vòng trầm hương.

Đá: cứng không có nghĩa là bền mọi mặt

Độ cứng của thạch anh khá cao, khó trầy; cẩm thạch, đá vôi thì mềm hơn nhiều, và sợ axit: một vết nước chanh, giấm, chất tẩy có thể làm mờ vĩnh viễn mặt đá đánh bóng. Đây là lý do tượng đá cẩm thạch, bình đá vôi không nên lau bằng nước rửa đa năng.

Một số loại thạch anh màu — tím, hồng — phai màu khi phơi nắng lâu. Một cụm thạch anh tím đặt cạnh cửa sổ hướng Tây vài năm có thể nhạt đi rõ. Quả cầu đá trong suốt dưới nắng còn có nguy cơ hội tụ ánh sáng gây cháy sém — bài quả cầu đá đặt ở đâu.

Cách lau chùi chi tiết cho từng loại có ở bài lau chùi, bảo quản vật phẩm.

Đọc cho đúng mức

Việc quy chất liệu về ngũ hành là quy ước của người đời sau, suy từ tính của ngũ hành trong Hồng Phạm; nó không thống nhất với cách xếp theo hình và theo màu. Không có cơ sở cho lời "đồ đồng mới có tác dụng, đồ đá không có" hay ngược lại. Chọn chất liệu nên dựa vào nơi đặt, độ bền trong khí hậu nhà mình, và cái mình thấy đẹp.

Phần kỹ thuật trong bài — đồng thau, đồng đỏ, độ ẩm, điểm sương — là phần đo được. Nó giúp món đồ bền mười năm thay vì xỉn, nứt sau một mùa nồm, và đó mới là cách giữ gìn một "lời nhắc" lâu dài.

Việc nên làm

• Hỏi người bán chất liệu cụ thể: đồng thau, đồng đỏ hay hợp kim mạ; đá tự nhiên, đá nhuộm hay bột đá.
• Nếu chọn theo hành, chọn theo chất liệu và giữ nhất quán.
• Mùa nồm: đóng cửa khi gió nồm, hút ẩm, lau khô đồ đá, đồ đồng, kê đồ cao khỏi sàn.
• Đồ gỗ: tránh nắng và gió điều hòa thổi thẳng; cho đồ mới quen dần độ ẩm phòng.
• Đá mềm, đá màu: không dùng chất tẩy, không để nắng chiếu thẳng lâu ngày.

Đồng là chất liệu bền nhất trong khí hậu ẩm nếu được lau khô đều đặn, và theo chất liệu thì thuộc hành Kim. Nếu muốn chọn một món theo hướng ấy, đồ đồng thau đúc đặc, ghi rõ chất liệu, là lựa chọn dễ giữ — vật nhắc, không phải vật đổi vận.

Nguồn tham khảo

• Thượng Thư, thiên Hồng Phạm — đoạn mô tả tính của ngũ hành.