"Canh" khác "giờ": năm canh của đêm, trống canh, và vì sao canh mùa đông dài hơn canh mùa hè

"Canh" và "giờ" là hai hệ khác nhau. Giờ (canh giờ) chia cả ngày đêm làm mười hai phần đều, mỗi phần hai tiếng. Canh chỉ chia ban đêm, từ chập tối đến rạng sáng, làm năm phần: canh một, canh hai, canh ba, canh tư, canh năm. Đêm dài thì canh dài, nên canh mùa đông dài hơn canh mùa hè; "nửa đêm canh ba" là giữa đêm.

Hai hệ đặt cạnh nhau

Chữ "canh" (更) nghĩa gốc là đổi: người gác đêm đổi phiên mỗi canh. Cùng chữ ấy cho ta "canh gác", "lính canh", "điếm canh". Tức là năm canh sinh ra từ nhu cầu chia ca trực đêm, còn mười hai canh giờ sinh ra từ lịch pháp. Hai hệ chung một chữ "canh" trong tiếng Việt nên rất dễ lẫn. Bảng mười hai giờ có ở bài mười hai canh giờ.

Quy ước gần đúng: canh nào là mấy giờ

Khi cần một bảng đơn giản, người ta thường gắn năm canh vào năm canh giờ ban đêm:

Theo bảng này, "nửa đêm canh ba" là quanh 0 giờ, "canh năm" là lúc gà gáy, gần sáng. Bảng đủ dùng để đọc ca dao, truyện cổ. Nhưng nó chỉ là quy ước; canh thật thì dài ngắn theo đêm.

Canh thật: đêm dài thì canh dài

Theo cách xưa, đêm được tính từ lúc chập tối (hoàng hôn) đến lúc rạng sáng (bình minh), rồi chia đều làm năm. Các bảng lịch cổ còn ghi sẵn giờ "hôn" và "đán" theo từng tiết khí, và thường trừ đi một khoảng nhá nhem ở mỗi đầu (sách lịch Trung Hoa hay lấy hai khắc rưỡi). Để thấy rõ chuyện dài ngắn, dưới đây tính bằng máy độ dài đêm từ lúc Mặt Trời lặn đến lúc mọc ở ngày hạ chí và đông chí, rồi chia năm:

Hai điều đọc ra: ở Hà Nội, một canh mùa đông dài hơn canh mùa hè khoảng nửa tiếng; càng vào Nam, chênh lệch càng nhỏ (Cà Mau chỉ khoảng 13 phút) vì gần xích đạo, ngày đêm ít đổi. Người gác đêm xứ Bắc mùa đông thức "một canh" dài hơn người gác mùa hè gần một phần tư. Câu "đêm đông dài" trong văn thơ là chuyện đo được.

Nếu trừ thêm khoảng nhá nhem ở hai đầu như sách lịch cổ, mỗi canh còn ngắn hơn chừng mười lăm phút, nhưng tỉ lệ dài ngắn theo mùa vẫn vậy.

Giữa canh ba luôn là nửa đêm thật

Một hệ quả thú vị của cách chia đều đêm làm năm: đêm đối xứng quanh lúc nửa đêm thật (khi Mặt Trời ở thấp nhất), nên điểm giữa của canh ba luôn rơi vào nửa đêm thật, mùa nào cũng vậy. Chỉ có hai đầu canh ba co giãn. Tính cho Hà Nội, nơi nửa đêm thật vào khoảng 23 giờ 55 đến 23 giờ 58 theo đồng hồ:

Như vậy câu "nửa đêm canh ba" đúng theo nghĩa đen: người xưa không cần đồng hồ, chỉ cần chia đêm cho đều, là canh ba tự ôm lấy nửa đêm. Ngược lại, canh một và canh năm xê dịch nhiều nhất, vì chúng bám vào giờ Mặt Trời lặn, mọc; canh năm mùa hè ở Hà Nội bắt đầu từ khoảng 3 giờ sáng, mùa đông phải gần 4 giờ.

Trống canh, mõ cầm canh, điếm canh

Ở thành, canh được báo bằng trống: hết một canh thì đánh một hồi, số tiếng đánh cho biết đang canh mấy. Ở làng Việt, đầu làng thường có điếm canh, tuần đinh thay phiên ngồi gác, gõ mõ hay đánh trống đều đặn suốt đêm, gọi là "cầm canh", để cả làng biết có người thức và biết giờ. Chữ "trống canh" vì thế vừa là tiếng báo giờ, vừa là tiếng của sự canh giữ.

Hồ Xuân Hương mở bài Tự tình (bài II) bằng chính âm thanh ấy:

Trống canh "dồn" là tiếng trống báo canh dồn dập, nghe như thời gian bị đẩy đi. Trong bản diễn Nôm Chinh Phụ Ngâm, người vợ thức suốt đêm nghe "gà eo óc gáy sương năm trống": năm trống là năm canh, tức thức trọn một đêm.

Năm canh trong ca dao, tục ngữ

Ca dao dùng năm canh như chiếc đồng hồ của một ngày lao động:

Bốn câu cho thấy nhịp sống của một gia đình nho nghèo: người vợ làm việc đến canh ba mới ngủ, canh năm đã gọi chồng dậy học. Tục ngữ "canh một chưa nằm, canh năm đã dậy" nói gọn cùng ý ấy cho người nhà nông. Cũng từ năm canh mà có những chữ "canh khuya", "thức trắng năm canh", "nửa đêm canh ba" mà ta vẫn dùng dù chẳng còn ai đánh trống báo canh.

Đọc cho đúng mức

• Bảng "canh một 19 – 21 giờ" là quy ước gần đúng; canh thật theo đêm, dài ngắn theo mùa và theo vĩ độ.
• Số liệu độ dài đêm ở trên tính từ lúc Mặt Trời lặn đến lúc mọc, chưa trừ khoảng nhá nhem; các bảng lịch cổ dùng mốc hoàng hôn, bình minh nên số khác đi đôi chút.
• Cách báo canh (số tiếng trống, dùng trống hay mõ) khác nhau giữa các vùng và các thời; không có một quy chuẩn chung cho mọi nơi.

Việc nên làm

1. Khi đọc văn thơ cổ, đổi canh ra giờ theo bảng quy ước, nhưng nhớ rằng "canh" mùa đông dài hơn.
2. Đừng dùng "canh" để lập lá số hay chọn giờ; các phép ấy dùng mười hai canh giờ.
3. Muốn biết đêm nay dài bao nhiêu ở nơi mình ở, xem giờ Mặt Trời lặn, mọc trên bản tin thời tiết rồi chia năm.

Nguồn tham khảo

• Hồ Xuân Hương — Tự tình, bài II (trích nguyên văn hai câu đầu).
• Chinh Phụ Ngâm, bản diễn Nôm tương truyền của Đoàn Thị Điểm (trích "gáy sương năm trống").
• Ca dao "Canh một thì dọn cửa nhà…" và tục ngữ "Canh một chưa nằm, canh năm đã dậy".
• Độ dài đêm ngày hạ chí, đông chí ở các tỉnh: tính bằng máy theo vĩ độ, có tính khúc xạ khí quyển.