Canh Tý, Mậu Thân, Ất Dậu: đọc lịch sử Việt qua tên năm can chi

Người Việt quen gọi nhiều biến cố bằng tên năm can chi: Tết Mậu Thân (1968), nạn đói Ất Dậu (1945), thất thủ kinh đô Ất Dậu (1885), bão năm Thìn (1904). Tên năm là một nhãn thời gian dễ nhớ, lặp lại sau 60 năm. Nhưng nhãn không phải nguyên nhân: đếm các năm thật thì câu "năm Tý thì có dịch" hay "năm Thìn thì có bão" không đứng được.

Bài này có hai phần. Phần đầu là bảng các sự kiện quen thuộc với tên năm, và cách đổi một tên năm can chi trong sách sử sang năm dương lịch mà không nhầm. Phần sau đếm thật để kiểm vài câu "năm này thì có chuyện kia" đang lan truyền.

Vì sao sử Việt quen gọi năm bằng can chi

Sử cũ của ta ghi năm bằng niên hiệu của vua kèm can chi: Đại Việt Sử Ký Toàn Thư mở mỗi năm bằng một dòng như "năm Đinh Mùi, niên hiệu…". Niên hiệu đổi theo vua, có khi một vua đổi nhiều lần; can chi thì chạy đều, không phụ thuộc triều đại. Vì vậy người đọc sử, và dân gian, hay nhớ năm bằng can chi hơn bằng niên hiệu. Lối ghi năm bằng can chi có từ đời Hán, xem bài nguồn gốc can chi.

Cách gọi này còn sống đến thế kỷ hai mươi, ngay cả khi lịch dương đã thông dụng. "Tết Mậu Thân" nói ngắn hơn và gợi hơn "Tết năm 1968".

Bảng một số sự kiện gắn với tên năm

Năm can chi dưới đây đều tính lại bằng bộ lịch của site:

Hai điều thú vị từ bảng. Năm Đinh Mùi xuất hiện hai lần cách nhau 480 năm (1427 và 1907), tám vòng 60 năm; năm 2027 sắp tới cũng là Đinh Mùi. Và có hai "năm Ất Dậu" nặng nề cách nhau đúng một vòng 60 năm: 1885 và 1945. Sự trùng ấy dễ khiến người ta nghĩ năm Ất Dậu "mang hạn"; phần sau của bài kiểm điều đó.

Đổi tên năm trong sách sử sang năm dương lịch

Gặp một dòng sử ghi "năm Ất Dậu" mà không có niên hiệu, bạn không thể biết là năm nào nếu không có thêm dữ kiện: Ất Dậu là 1825, 1885, 1945, 2005… Cần ít nhất một mốc (niên hiệu vua, tên nhân vật, sự kiện đi kèm) để chọn đúng vòng 60 năm.

Khi đã biết vòng, còn hai bẫy:

• Năm can chi không trùng năm dương lịch. Năm âm lịch bắt đầu từ Tết, thường rơi vào cuối tháng Một hoặc trong tháng Hai dương lịch. Một sự kiện "tháng Chạp năm Ất Dậu" có thể đã sang tháng 1 năm dương lịch sau. Ví dụ trận Đống Đa: mùng 5 Tết Kỷ Dậu là ngày 30/1/1789 dương lịch, còn những ngày từ 1/1 đến 25/1/1789 vẫn thuộc năm Mậu Thân. Một sự kiện ghi "tháng Chạp năm Mậu Thân" có thể là năm 1788 hoặc đầu năm 1789 dương lịch. Cách tính can chi năm và bẫy tháng Một, tháng Hai có ở bài cách tính can chi năm.
• Lịch Việt và lịch Trung Hoa có lúc lệch nhau. Ví dụ rõ nhất là chính năm Mậu Thân 1968: từ năm ấy miền Bắc dùng lịch theo múi giờ +7, nên Tết Mậu Thân ở miền Bắc là ngày 29/1/1968, còn theo múi giờ +8 (lịch miền Nam lúc đó và lịch Trung Hoa) là ngày 30/1/1968. Bộ lịch của site tính đúng sự lệch này. Chuyện Tết Việt lệch Tết Trung Quốc được bàn ở bài Tết Việt lệch Tết Trung Quốc.

Kiểm câu "năm Canh Tý thì có dịch"

Năm 2020, một câu lan truyền rộng: "cứ một trăm năm, vào năm Canh Tý, thế giới lại có đại dịch", kèm danh sách 1720, 1820, 1920, 2020. Tính lại can chi của bốn năm ấy:

Lý do đơn giản: vòng can chi dài 60 năm, không phải 100 năm. Cách nhau 100 năm thì can giữ nguyên (100 chia hết cho 10) nhưng chi lùi đi bốn bậc (100 chia 12 dư 4). Chỉ hai trong bốn năm là Canh Tý. Câu "năm Canh Tý có dịch" dựa trên một phép tính sai ngay từ đầu.

Thử theo hướng ngược lại: lấy các đại dịch cúm và dịch bệnh hô hấp lớn của thế kỷ hai mươi, hai mươi mốt mà người Việt từng nghe nhắc, và tính năm can chi của năm bùng phát:

Sáu dịch, sáu chi khác nhau. Không có chi nào lặp lại, càng không có quy luật "năm Tý".

Kiểm câu "năm Thìn thì có bão lụt lớn"

Câu này có vẻ có cơ sở hơn, vì ba trận nổi tiếng đều rơi vào năm Thìn: bão năm Thìn 1904 (Giáp Thìn), lụt năm Thìn 1964 (Giáp Thìn), và bão Yagi tháng 9 năm 2024 (Giáp Thìn). Nhưng hãy đếm cả những trận lớn khác mà người miền Trung, miền Bắc còn nhớ:

Đó là hiện tượng mà người làm thống kê gọi là nhớ chọn lọc: những trận rơi vào năm Thìn được đặt tên theo năm ("bão năm Thìn", "lụt năm Thìn") nên dễ nhớ và dễ kể lại; những trận rơi vào năm khác được gọi bằng tên bão hay năm dương lịch nên không gắn vào quy luật. Trong bất kỳ mười hai năm liên tiếp nào, mỗi chi xuất hiện đúng một lần; với khoảng một trăm năm có ghi chép, mỗi chi có tám, chín năm. Muốn nói năm Thìn có nhiều bão hơn, phải đếm toàn bộ các trận bão mạnh theo một tiêu chí cố định rồi chia theo chi, không phải nhớ ba trận có tên đẹp.

Can chi là nhãn, không phải nguyên nhân

Năm can chi được tạo ra để đánh số thời gian: một vòng 60 tên lặp lại đều đặn. Nó không đo nhiệt độ mặt biển, không đo mật độ virus, không đo lương thực trong kho. Nạn đói Ất Dậu 1945 có nguyên nhân rõ ràng trong sử liệu: chiến tranh, chính sách thu mua lúa và nhổ lúa trồng đay, thiên tai mất mùa. Gọi nó là "năm Ất Dậu" là cách nhớ, không phải cách giải thích.

Điều này không làm mất đi giá trị văn hoá của tên năm. Gọi "Tết Mậu Thân", "nạn đói Ất Dậu" là cách người Việt giữ ký ức tập thể; đó là văn hoá, nên được tôn trọng. Chỉ cần đừng đi thêm một bước, từ "năm ấy đã xảy ra chuyện" sang "năm có tên ấy sẽ lại xảy ra chuyện".

Đọc cho đúng mức

Bảng sự kiện là ví dụ, không đầy đủ. Bài chọn những sự kiện người Việt quen gọi bằng tên năm; tên gọi dân gian của từng trận bão, lũ có thể khác theo vùng.

Danh sách dịch và bão là để kiểm một lập luận, không phải thống kê khoa học. Một phân tích nghiêm túc cần bộ dữ liệu đầy đủ của cơ quan khí tượng hay y tế; bài chỉ cho thấy ngay cả danh sách ngắn những trận ai cũng nhớ cũng không ủng hộ "quy luật".

Năm can chi trong Tử Vi, Bát Tự là chuyện khác. Các môn ấy dùng can chi của năm như một thành phần của lá số cá nhân, đọc trong quan hệ với các trụ, các cung khác; đó không phải lời tuyên bố "năm Tý thì cả nước có dịch". Cách các môn ấy đọc năm 2027 có ở chuyên mục tử vi 2027.

Việc nên làm

• Khi đọc sử gặp tên năm can chi, tìm thêm niên hiệu hoặc sự kiện đi kèm để chọn đúng vòng 60 năm.
• Với sự kiện xảy ra quanh Tết, kiểm ngày âm dương bằng công cụ đổi lịch trước khi ghi năm dương lịch.
• Khi gặp câu "năm X thì có Y", đếm thử: những năm X khác có Y không, và những năm có Y có phải đều là X không.
• Giữ cách gọi tên năm như ký ức văn hoá; tách nó khỏi dự đoán.

🔄Đổi ngày âm – dương
Đổi qua lại âm lịch – dương lịch Việt Nam, kèm can chi.Mở

Nguồn tham khảo

• Đại Việt Sử Ký Toàn Thư: cách ghi năm bằng can chi kèm niên hiệu (dẫn đại ý).
• Can chi của mọi năm trong bài và ngày Tết Mậu Thân 1968 theo hai múi giờ tính bằng bộ lịch của aihuyenhoc.com.
• Các sự kiện lịch sử, dịch bệnh, bão lụt trong bảng là những sự kiện phổ biến trong sách sử và báo chí; bài dùng chúng để minh hoạ cách đếm, không làm thống kê đầy đủ.