Nhà vệ sinh không có cửa sổ: quạt hút cỡ nào là đủ

Nhà vệ sinh không có cửa sổ cần một quạt hút xả thẳng ra ngoài trời, lưu lượng khoảng 8 – 10 lần thể tích phòng mỗi giờ, không thấp hơn khoảng 85 m³/giờ; phòng 6 – 8 m³ chọn quạt ghi 100 – 120 m³/giờ là vừa vì ống làm hao bớt. Thêm khe gió bù dưới cửa và bẫy nước luôn đầy. Cái người xưa gọi là "uế khí tích tụ", đo ra chính là ẩm và mùi.

"Uế khí" quy về hai thứ đo được

Sách Bát Trạch, đại ý, dạy đặt chỗ uế ở phương hung của nhà; sách nói về phương, không nói về cửa sổ, vì nhà xí ngày xưa nằm ngoài vườn, gió trời thổi qua bốn phía. Nhà vệ sinh kín giữa nhà là chuyện của nhà phố và chung cư. Lời kiêng "nhà vệ sinh không có cửa sổ thì uế khí tích tụ" là của thầy đời sau, và nó trúng ở hai điểm:

• Ẩm. Mỗi lần tắm nước nóng, hơi nước bay ra đọng trên trần, góc tường, khe ron. Độ ẩm trong phòng ở mức cao kéo dài nhiều giờ mỗi ngày là đủ cho nấm mốc mọc thành vệt đen ở góc trần và ron gạch. Mốc làm bong sơn, hỏng gỗ khung cửa, và người có cơ địa dị ứng thì hắt hơi, ngứa mũi.
• Mùi. Có hai loại mùi khác nhau, nguyên nhân khác nhau: mùi khai từ nước tiểu bám bồn cầu, sàn; và mùi trứng thối, mùi cống bốc ngược từ đường thoát nước. Quạt hút chữa được loại thứ nhất; loại thứ hai phải sửa ở bẫy nước và gioăng.

Phân biệt được ba thứ ấy (ẩm, mùi khai, mùi cống) là sửa đúng chỗ, khỏi mua thêm đồ "khử uế khí" không trúng bệnh.

Tính quạt hút theo thể tích phòng

Công thức: lưu lượng cần (m³/giờ) = thể tích phòng (m³) × số lần đổi gió mỗi giờ. Nhà vệ sinh có chỗ tắm, người thiết kế thông gió hay lấy 8 – 10 lần mỗi giờ. Tiêu chuẩn thông gió nhà ở của Mỹ (ASHRAE 62.2) đặt mức sàn khoảng 50 cfm, tức chừng 85 m³/giờ, cho quạt chạy khi dùng. Lấy số lớn hơn trong hai cách.

Cột cuối đã cộng dư khoảng 30 – 50%. Lý do nằm ở mục dưới.

Vì sao số in trên hộp không phải số thật

Lưu lượng ghi trên hộp quạt thường đo khi quạt thổi tự do, không gắn ống. Khi lắp vào trần, khí phải đi qua ống, qua co, qua nắp chắn mưa ngoài tường; mỗi thứ là một lực cản. Quạt âm trần nhỏ loại cánh hướng trục rất yếu trước lực cản: ống 3 mét với hai chỗ co có thể làm lưu lượng thật tụt còn khoảng một nửa.

Ba cách bù:

• Chọn dư như bảng trên, và ống ngắn nhất có thể.
• Ống trơn thay ống nhôm gấp nếp kéo căng không hết. Ống mềm bị chùng, gấp khúc là lực cản lớn nhất trong nhiều căn hộ.
• Ống dài trên 4 – 5 mét hoặc nhiều co: dùng quạt ly tâm hoặc quạt nối ống đặt giữa đường ống, loại này giữ lưu lượng tốt hơn khi có cản. Thông số đáng xem là đường cong lưu lượng theo áp suất trong tài liệu của hãng, không phải con số trên hộp.

Đường kính ống phổ biến cho quạt nhà vệ sinh là 100 mm; đừng nối quạt miệng 100 mm vào ống nhỏ hơn.

Ống thoát phải ra ngoài trời

Lỗi hay gặp nhất khi thợ làm trần: quạt xả vào khoảng trống trên trần thạch cao. Hơi ẩm và mùi chỉ đổi chỗ từ phòng lên trần, đọng lại làm mục khung, ố trần, rồi theo khe đèn lọt xuống phòng bên cạnh. Kiểm bằng cách mở nắp thăm trần nhìn xem ống có thật sự đi ra tường ngoài không.

Nhà ống: nhà vệ sinh giữa nhà thường không có tường ngoài. Các đường ra: đi ống trên trần về mặt sau nhà; ra giếng trời nếu giếng trời thông lên mái và miệng ống không nằm sát cửa sổ phòng ngủ; hoặc đi ống đứng lên mái. Không xả sang tường hông giáp nhà hàng xóm. Nhà vệ sinh giữa nhà còn chuyện vị trí, xem bài nhà vệ sinh giữa nhà.

Miệng ống ngoài tường: cần nắp chắn mưa có lá lật tự đóng, để gió mạnh và mưa tạt không thổi ngược vào khi quạt tắt.

Chung cư: vì sao mùi đi ngược vào nhà

Căn hộ chung cư hay có nhà vệ sinh không cửa sổ, xả gió vào ống gió chung trong hộp kỹ thuật chạy suốt chiều cao toà nhà. Mùi ngược vào nhà đến từ năm chỗ, xếp theo mức hay gặp:

Bẫy nước là chi tiết rẻ nhất mà quan trọng nhất: một lớp nước vài xăng-ti-mét đứng trong đoạn ống cong ngăn khí cống đi lên. Phễu thu sàn của phòng chỉ có vòi sen ít dùng là chỗ khô nhanh nhất.

Gió bù và giờ chạy quạt

Gió bù. Quạt hút một mét khối khí ra thì phải có một mét khối khí vào. Cửa nhà vệ sinh kín khít, quạt chỉ quay mà gần như không hút. Chừa khe 1,5 – 2 cm dưới cánh cửa, hoặc lắp ô lưới ở chân cánh. Đây cũng là lý do bật hút mùi bếp thì hay ngửi thấy mùi nhà vệ sinh, như bài bếp đối diện nhà vệ sinh đã giải thích.

Giờ chạy. Hai cách, chọn một:

• Chạy khi dùng: bật lúc tắm và để thêm 15 – 20 phút sau khi tắm xong cho hơi ẩm ra hết. Công tắc hẹn giờ hoặc quạt có cảm biến độ ẩm làm việc này thay người.
• Chạy liên tục mức nhỏ: quạt êm chạy suốt ngày đêm ở mức thấp (ASHRAE 62.2 đặt mức sàn khoảng 20 cfm, chừng 34 m³/giờ, cho chế độ này). Quạt cỡ ấy thường chỉ tốn vài chục oát, hợp với chung cư nóng ẩm, nhà vệ sinh dùng liên tục.

Đọc cho đúng mức

• Sách cổ không bàn cửa sổ nhà vệ sinh, vì nhà xí xưa ở ngoài trời. "Uế khí tích tụ" là cách thầy đời sau gọi ẩm và mùi.
• Nhà vệ sinh không cửa sổ không phải lỗi phải sửa bằng mọi giá. Một quạt đúng cỡ, ống ra ngoài trời và khe gió bù làm việc đều hơn một cửa sổ nhỏ mà ít ai mở.
• Đừng dùng đá, than, chậu cây làm "hút uế khí" thay quạt. Than hoạt tính hấp phụ được mùi một phần trong thời gian ngắn, không lấy được hơi ẩm ra ngoài; cây trong phòng kín không có nắng thì chính nó dễ úng, mốc.
• Mùi cống không do thiếu gió. Mùi trứng thối là bẫy nước hoặc gioăng; tăng quạt lên chỉ làm khí cống bị hút nhanh hơn qua bẫy nước khô.
• Nhà vệ sinh ở phương nào là câu hỏi riêng của Bát Trạch và Huyền Không, xem bài nhà vệ sinh đặt ở cung nào.

Việc nên làm

• Đo phòng, tính thể tích, nhân 8 – 10, so với mức 85 m³/giờ, rồi cộng dư 30 – 50% để chọn quạt.
• Mở nắp thăm trần: ống quạt có đi ra ngoài trời không, ống có bị gấp, chùng không.
• Chừa khe gió bù dưới cửa 1,5 – 2 cm.
• Ngửi để phân loại: mốc, khai hay cống; mỗi loại sửa một chỗ.
• Chung cư: đổ nước vào phễu thu sàn mỗi tuần, lắp van một chiều cho quạt xả vào ống gió chung.
• Lắp công tắc hẹn giờ hoặc quạt cảm biến độ ẩm, để quạt chạy thêm 15 – 20 phút sau khi tắm.

Nguồn tham khảo

• Bát Trạch Minh Kính, bản lưu hành đời Thanh — phần chỗ uế đặt nơi phương hung (đại ý).
• ASHRAE 62.2 — tiêu chuẩn thông gió và chất lượng không khí nhà ở thấp tầng, mức quạt hút phòng tắm chạy gián đoạn và chạy liên tục.