Thể và Dụng: trục đọc chính của Mai Hoa, bảng năm quan hệ và bảng tra 64 cặp

Trong quẻ Mai Hoa, quẻ đơn chứa hào động là Dụng (việc, người, vật được hỏi), quẻ đơn không động là Thể (người hỏi). Đọc quẻ là xem Dụng đối với Thể thế nào theo ngũ hành: Dụng sinh Thể là thuận nhất, hai quẻ cùng hành là hoà, Thể khắc Dụng là việc thành nhưng tốn sức, Thể sinh Dụng là hao, Dụng khắc Thể là nghịch.

Năm câu ấy là cả ngữ pháp của Mai Hoa. Nhưng học thuộc năm câu chưa đủ để đọc quẻ: phải biết vì sao quẻ tĩnh lại là "mình", phải đếm được phe nào đông hơn khi tính cả quẻ hỗ và quẻ biến, và phải biết lúc nào sách bảo bỏ Thể Dụng. Bài này đi qua từng chỗ, kèm một bảng tra đủ 64 cặp Thể – Dụng.

Vì sao quẻ có hào động là Dụng

Một quẻ Mai Hoa luôn có đúng một hào động (xem lập quẻ theo thời gian). Hào ấy nằm trong quẻ trên hoặc quẻ dưới, chia quẻ kép làm hai nửa: một nửa đang chuyển, một nửa đứng yên.

Lý của sự phân vai này giản dị: người hỏi là điểm đứng, việc hỏi là thứ đang biến. Bạn hỏi về một cuộc thương lượng; bạn là người ngồi đó, còn cuộc thương lượng mới là cái đang xoay chiều. Cho nên phần tĩnh ứng với mình, phần động ứng với việc.

Hệ quả thực hành:

Không có quy tắc "quẻ trên là trời, quẻ dưới là mình" trong Mai Hoa. Người đã học Lục Hào hay mang sang thói quen coi nội quái là mình; ở đây phải bỏ.

Năm quan hệ và thứ bậc của chúng

Hai dòng giữa hay gây tranh cãi. Có thầy xếp Thể khắc Dụng ngang tỷ hoà, có thầy xếp thấp hơn. Có thể dung hoà bằng một hình ảnh: khắc là dùng sức để chế ngự. Bạn chặt được cây (Kim khắc Mộc) nhưng phải vung rìu. Việc thành, nhưng không tự nhiên như được cho.

Còn Thể sinh Dụng không phải lúc nào cũng xấu. Hỏi chuyện chăm con, mở lớp dạy, bỏ vốn làm việc lâu dài thì "mình nuôi việc" là đúng bản chất của việc; chỉ khi hỏi chuyện thu về (đòi nợ, xin việc, chờ người trả lời) thì Thể sinh Dụng mới đọc là hao mà không được. Đây là chỗ câu hỏi quyết định cách đọc, như đã nói ở bài đặt câu hỏi trước khi gieo quẻ.

Bảng tra 64 cặp Thể – Dụng

Bảng dưới được sinh bằng máy từ ngũ hành tám quẻ (Càn Đoài Kim, Ly Hoả, Chấn Tốn Mộc, Khảm Thuỷ, Cấn Khôn Thổ). Hàng là Thể, cột là Dụng.

Đếm bảng sẽ thấy một điều ít sách nói: năm quan hệ không chia đều. Trong 64 ô có 14 ô tỷ hoà, 13 ô Dụng khắc Thể, 13 ô Thể khắc Dụng, 12 ô Dụng sinh Thể, 12 ô Thể sinh Dụng. Lý do là Kim, Mộc, Thổ mỗi hành có hai quẻ, còn Thuỷ và Hoả chỉ có một.

Nhìn theo từng hàng còn rõ hơn:

• Thể là Kim hoặc Hoả: có hai quẻ sinh mình, chỉ một quẻ khắc mình.
• Thể là Mộc hoặc Thổ: chỉ một quẻ sinh mình, có hai quẻ khắc mình.
• Thể là Thuỷ (Khảm): hai quẻ sinh, hai quẻ khắc.

Không nên đọc điều này thành "người ra Thể Mộc kém may". Đó là hệ quả cơ học của việc phân tám quẻ vào năm hành, không có ý nghĩa gì về người hỏi. Nhưng nó giải thích vì sao người ghi sổ lâu năm thấy quẻ Thể Chấn, Tốn, Cấn, Khôn "hay gặp khắc" hơn.

Không chỉ có Dụng: phe Thể và phe Dụng

Một quẻ Mai Hoa đầy đủ có năm quẻ đơn: Thể, Dụng, hai quẻ hỗ, và quẻ biến (chỉ quẻ đơn bên Dụng biến). Sách bảo đối chiếu tất cả với Thể, không chỉ Dụng.

Cách làm thực hành:

1. Xác định hành của Thể.
2. Với từng quẻ còn lại (Dụng, hỗ trên, hỗ dưới, biến), ghi quan hệ của nó với Thể.
3. Quẻ nào sinh Thể hoặc cùng hành với Thể thì đứng về phe Thể. Quẻ nào khắc Thể hoặc được Thể sinh (hút sức của Thể) thì đứng về phía bất lợi.
4. Thứ tự thời gian: Dụng là hiện tại, hỗ là giữa chừng, biến là kết cục. Chi tiết ở bài hỗ quái, biến quái.

Đại ý trong sách: phe Thể đông thì thế Thể mạnh, phe Dụng đông thì thế Thể yếu. Đây không phải phép cộng điểm cứng; một quẻ biến sinh Thể ở cuối thường được coi nặng hơn một quẻ hỗ khắc Thể ở giữa, vì nó nói về kết cục.

Ví dụ cành mai (chi tiết ở bài Quan Mai Chiêm): Thể Đoài Kim. Dụng Ly Hoả khắc Thể. Hỗ có Càn Kim (cùng phe) và Tốn Mộc (bị Thể khắc, nhưng lại sinh cho Ly Hoả, tức tiếp sức cho bên khắc mình). Biến ra Cấn Thổ sinh Thể. Đọc: có thương tổn (Dụng khắc), giữa chừng có lực đẩy thêm (Tốn nuôi Ly), nhưng kết cục được đỡ (Cấn sinh Kim). Lời đoán của sách, cô gái ngã bị thương mà không nặng, đi đúng ba nhịp ấy.

Ví dụ giờ viết bài (ngày 12 tháng 9 Bính Ngọ, giờ Tỵ, ra Lôi Trạch Quy Muội, hào 4 động): Thể Đoài Kim, Dụng Chấn Mộc, Thể khắc Dụng. Hỗ Ly Hoả khắc Thể, Khảm Thuỷ được Thể sinh. Biến Khôn Thổ sinh Thể. Hai quẻ giữa đều bất lợi, nhưng đầu và cuối đều thuận: việc làm được, giữa chừng nặng.

Thể mạnh hay yếu còn tuỳ mùa

Cùng một quan hệ "Dụng khắc Thể", Thể đang vượng thì chịu được, Thể đang suy thì chịu không nổi. Mai Hoa áp vượng suy theo mùa:

Thể được mùa là "có gốc", gặp khắc chỉ bị trầy; Thể bị mùa khắc (Mộc vào mùa thu, Hoả vào mùa đông) thì sinh khắc bất lợi được đọc nặng hơn. Năm bậc vượng, tướng, hưu, tù, tử được giải ở bài vượng tướng hưu tù tử; cách áp vào Mai Hoa ở bài quẻ Thể gặp mùa sinh hay mùa khắc.

Khi nào sách bảo bỏ Thể Dụng

Thể Dụng là trục chính, nhưng không phải mọi việc đều dùng. Bản lưu hành, ở phần đoán thời tiết, đại ý nói rằng xem trời thì không phân Thể Dụng, mà nhìn chung cả các quẻ: nhiều Ly là nắng, nhiều Khảm là mưa, có Tốn là gió, có Chấn là sấm, Khôn là trời âm u, Càn là trời quang. Lý do dễ hiểu: thời tiết không phải việc "của mình" để mình được hay mất; chỉ cần biết trời sẽ thế nào.

Ngoài thời tiết, nhiều thầy cũng giảm vai trò Thể Dụng khi hỏi về đồ vật (đồ thất lạc ở đâu) và đọc nặng về tượng, phương hướng của quẻ Dụng; xem bài Mai Hoa đoán đồ thất lạc.

Năm lỗi hay gặp khi đọc Thể Dụng

1. Coi quẻ trên là Thể theo thói quen. Thể là quẻ không động, ở trên hay dưới đều được.
2. So Dụng với hỗ, hoặc hỗ với biến. Mọi quan hệ đều đo so với Thể. So các quẻ phụ với nhau chỉ dùng khi xét ai tiếp sức cho ai (như Tốn nuôi Ly ở ví dụ cành mai).
3. Biến cả hai quẻ đơn. Chỉ quẻ đơn chứa hào động mới biến. Thể không bao giờ biến.
4. Đọc "Dụng khắc Thể" thành điềm dữ. Đó là thế bất lợi cho người hỏi trong việc đang hỏi, không phải lời phán về con người hay sức khoẻ. Viết vào sổ là "việc này có lực cản, nên chuẩn bị gì".
5. Quên câu hỏi. Cùng quan hệ Thể sinh Dụng, hỏi việc bỏ vốn lâu dài và hỏi việc đòi tiền đọc ngược nhau.

Sách cổ nói gì

Mai Hoa Dịch Số, phần Thể Dụng tổng quyết, đại ý: Thể là chủ, Dụng là việc. Dụng sinh Thể thì có ích, Thể khắc Dụng thì cũng tốt; Thể sinh Dụng thì có hao tổn, Dụng khắc Thể thì không lợi; Thể Dụng tỷ hoà thì trăm việc thuận.

Bình: Đoạn này ở các bản khác nhau có chữ khác nhau, nhưng thứ tự năm quan hệ thống nhất. Cái hay của nó là đặt người hỏi vào giữa: không có quẻ "tốt" hay "xấu" tự thân, chỉ có quẻ thuận hay nghịch với mình trong việc này.

Dịch: Nước và lửa với tới nhau, sấm và gió không trái nhau, núi và đầm thông khí với nhau. — Chu Dịch, Thuyết Quái truyện, chương 6

Bình: Thuyết Quái nói về tám quẻ theo từng cặp, nhấn vào chỗ đối mà không loại trừ. Đặt cạnh Mai Hoa, câu này nhắc rằng sinh khắc không phải là trận chiến một mất một còn. Khảm Thuỷ khắc Ly Hoả, nhưng hai bên "tương đãi", với tới nhau: nồi nước đặt trên lửa mới nấu được cơm. Người đọc Thể Dụng giỏi luôn hỏi thêm: cái khắc này đang làm hỏng việc, hay đang làm thành việc?

Đọc cho đúng mức

Năm hành, hai mươi lăm cặp. Toàn bộ trục Thể Dụng quy về hai mươi lăm cặp ngũ hành. Đó là một bộ phân loại thô, không thể phân biệt mọi sắc thái của việc đời. Sách bù bằng tượng, mùa và ngoại ứng; người đọc cũng phải bù bằng hiểu biết về chính việc mình hỏi.

Thứ bậc không thống nhất tuyệt đối. Các thầy cùng đồng ý hai đầu (Dụng sinh Thể tốt nhất, Dụng khắc Thể bất lợi nhất), còn ba bậc giữa xếp khác nhau. Khi đọc quẻ, đừng bám vào việc "thứ ba hay thứ tư", hãy hỏi quan hệ ấy có nghĩa gì với việc cụ thể.

Lục Hào nhìn khác hẳn. Lục Hào không chia Thể Dụng theo quẻ đơn mà dùng hào Thế, hào Ứng và dụng thần theo lục thân. Hai môn có thể cho hai lời đọc khác nhau cho cùng một quẻ. Không môn nào "đúng hơn"; chúng là hai ngữ pháp. Xem Mai Hoa và Lục Hào.

Việc nên làm

1. Thuộc ngũ hành tám quẻ đến mức nhìn quẻ là nói được hành, không cần tra.
2. Với mỗi quẻ lập ra, viết đủ năm dòng: Dụng, hỗ trên, hỗ dưới, biến, mỗi dòng ghi quan hệ với Thể, rồi một dòng mùa.
3. Trước khi đọc, viết rõ câu hỏi thuộc loại "bỏ ra" hay "thu về", để biết đọc Thể sinh Dụng theo chiều nào.
4. Đọc quan hệ bất lợi thành việc cần chuẩn bị, không thành lời phán.
5. Lập thử một quẻ bằng công cụ của site, rồi tự đọc theo năm dòng trên trước khi xem phần giải.

🌸Mai Hoa Dịch Số
Lập quẻ theo thời điểm hoặc theo số, thể – dụng, hỗ quái, biến quái.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Mai Hoa Dịch Số, bản lưu hành đề Thiệu Ung soạn: Thể Dụng tổng quyết, Thể Dụng sinh khắc, phần đoán thời tiết (đại ý).
• Chu Dịch, Thuyết Quái truyện.
• Bảng 64 cặp sinh bằng lớp tra cứu Kinh Dịch của aihuyenhoc.com (ngũ hành tám quẻ theo hậu thiên).