Vượng, tướng, hưu, tù, tử: sức mạnh của ngũ hành theo mùa, bảng tra và mốc tiết khí năm 2027

Vượng, tướng, hưu, tù, tử là năm mức mạnh yếu của ngũ hành trong từng mùa. Hành làm chủ mùa là vượng, hành nó sinh ra là tướng, hành sinh ra nó là hưu, hành khắc nó là tù, hành bị nó khắc là tử. Mùa xuân Mộc vượng, Hoả tướng, Thuỷ hưu, Kim tù, Thổ tử.

📅Lịch âm – lịch vạn niên
Lịch tháng âm dương, can chi, tiết khí, ngày hoàng đạo.Mở

Quy tắc một câu, và nghĩa của năm chữ

Chỉ cần nhớ một câu: đương lệnh thì vượng, lệnh sinh thì tướng, sinh lệnh thì hưu, khắc lệnh thì tù, lệnh khắc thì tử. "Lệnh" là hành đang làm chủ mùa. Năm chữ còn lại đều đặt theo quan hệ sinh khắc với hành ấy, nên ai đã thuộc vòng tương sinh, tương khắc thì tự suy ra cả bảng.

Mỗi chữ có hình ảnh riêng, và hiểu hình ảnh thì không cần học thuộc:

• Vượng: đang cầm quyền, sức lên tới đỉnh.
• Tướng: như vị tướng phụ tá của người cầm quyền, được nuôi và đang lên; mùa sau sẽ tới lượt nó vượng.
• Hưu: về nghỉ. Hành này vừa sinh ra hành đang vượng, việc của nó đã xong, như người mẹ nghỉ sau khi nuôi con lớn.
• Tù: bị giam. Hành này vốn khắc hành đang vượng, nhưng giờ đối thủ quá mạnh, nó bị giữ lại không ra tay được.
• Tử: lặng hẳn. Hành này bị hành đang vượng khắc thẳng, sức xuống thấp nhất.

Bảng tra năm mùa

Đọc theo cột "Tướng" từ trên xuống, bạn thấy hành tướng của mùa này chính là hành vượng của mùa sau. Bảng là một vòng xoay đều đặn: mỗi mùa, cả năm hành cùng dịch đi một bậc.

Mùa tính theo tiết khí, không theo ngày mùng một

Đây là chỗ nhiều người tra sai. Trong Bát Tự và các môn dùng vượng suy, tháng không bắt đầu từ mùng một âm lịch mà từ tiết khí "tiết": tháng Dần bắt đầu từ Lập Xuân, tháng Mão từ Kinh Trập, và cứ thế. Mùa xuân của ngũ hành bắt đầu từ Lập Xuân, không phải từ Tết.

Các ngày trên tính bằng bộ máy âm lịch của site theo kinh độ Mặt Trời. Lập Hạ và Lập Thu năm 2027 rơi vào khoảng nửa đêm theo giờ Việt Nam, nên người sinh sát những ngày ấy nên tra giờ vào tiết cụ thể trước khi xác định tháng. Tết Đinh Mùi là ngày 6/2/2027, tức hai ngày sau Lập Xuân: người sinh từ lúc vào tiết ngày 4/2 tới hết ngày 5/2/2027 đã thuộc tháng Dần, năm Đinh Mùi theo Bát Tự, dù âm lịch vẫn còn là tháng chạp năm Bính Ngọ. Xem thêm bài Lập Xuân.

Thổ vượng ở đâu: hai cách tính

Bốn hành kia mỗi hành một mùa, Thổ thì không có mùa riêng. Sách cổ giải quyết theo hai cách, và hai cách cho kết quả khác nhau ở biên.

Cách thứ nhất: mười tám ngày cuối mỗi mùa. Một năm khoảng 360 ngày chia năm hành thì mỗi hành 72 ngày. Bốn hành có mùa riêng, mỗi mùa trừ đi 18 ngày, gom bốn lần 18 ngày lại cho Thổ, cũng vừa đủ 72. Tố Vấn và Bạch Hổ Thông đều theo ý này. Tính theo kinh độ Mặt Trời cho năm 2027, bốn đoạn Thổ vượng khoảng:

Cách thứ hai: cả bốn tháng Thìn, Tuất, Sửu, Mùi. Bát Tự phổ thông thường coi trọn tháng Thìn, Tuất, Sửu, Mùi là tháng Thổ. Nhưng các sách Tử Bình kỹ hơn không coi bốn tháng ấy là Thổ thuần: mỗi tháng còn chứa dư khí của mùa vừa qua. Tháng Thìn có Mộc dư khí và Thuỷ được cất giữ; tháng Mùi có Hoả dư khí; tháng Tuất có Kim dư khí; tháng Sửu có Thuỷ dư khí. Chi tiết về các can tàng trong chi tháng có ở bài nguyệt lệnh.

Hai cách không hoàn toàn trùng nhau, và đó là lý do hai thầy Bát Tự có thể cân lực một lá số sinh cuối tháng ba hơi khác nhau.

Tên gọi cũ: tráng, sinh, lão, tù, tử

Bộ năm chữ vượng, tướng, hưu, tù, tử không phải bộ duy nhất. Thiên Địa Hình của Hoài Nam Tử, soạn đầu đời Hán, dùng năm chữ khác: tráng, sinh, lão, tù, tử. Đối chiếu theo cùng một mùa thì tráng ứng với vượng, sinh ứng với tướng, lão ứng với hưu, còn tù và tử giữ nguyên. Bộ chữ cũ này nhấn vào vòng đời: một hành đang tráng niên, một hành vừa sinh, một hành đã già. Bộ chữ về sau nhấn vào vị trí trong triều: người cầm quyền, tướng phụ tá, người về hưu, kẻ bị giam. Hai cách gọi, một ý.

Dùng trong các môn như thế nào

Cần phân biệt với vòng Tràng Sinh mười hai giai đoạn (tràng sinh, mộc dục, quan đới, lâm quan, đế vượng, suy, bệnh, tử, mộ, tuyệt, thai, dưỡng) mà Tử Vi và Bát Tự cũng dùng. Vòng Tràng Sinh đi theo từng địa chi, mười hai bậc; vượng tướng hưu tù tử đi theo mùa, năm bậc. Hai hệ cùng nói chuyện mạnh yếu nhưng đo bằng hai thước khác nhau, và chữ "tử" trong hai hệ không cùng nghĩa.

Sách cổ nói gì

Tỳ thuộc Thổ, giữ trung ương, thường theo bốn mùa mà nuôi bốn tạng, mỗi mùa gửi quyền cai quản mười tám ngày, không được riêng làm chủ một mùa nào. — Tố Vấn, Thái Âm Dương Minh Luận

Bình: đây là câu gốc của cách tính "mười tám ngày cuối mùa". Chữ "ký trị", gửi việc cai quản, nói rõ Thổ không có mùa của mình mà có mặt ở mọi chỗ chuyển mùa. Đó cũng là cách sách y giải thích vì sao Tỳ Vị quan trọng quanh năm.

Đại ý Hoài Nam Tử, Địa Hình: Mộc tráng thì Thuỷ lão, Hoả sinh, Kim tù, Thổ tử; rồi lần lượt tới Hoả, Thổ, Kim, Thuỷ tráng, các hành kia dịch theo.

Bình: đặt cạnh bảng ở trên, bạn thấy hệ thống đã thành hình đầy đủ từ đầu đời Hán, trước khi Bát Tự ra đời cả nghìn năm. Bát Tự kế thừa chứ không đặt ra quy tắc này.

Đọc cho đúng mức

Thứ nhất, vượng tướng hưu tù tử là một yếu tố trong nhiều yếu tố. Trong Bát Tự, sách Tử Bình cân sức một hành bằng ba thứ: được lệnh (mùa), được địa (có gốc ở các chi), được thế (nhiều can chi cùng phe). Một hành bị tù theo mùa nhưng có gốc vững vẫn có thể đứng được. Chỉ nhìn mùa để kết luận là đọc một phần ba lá số.

Thứ hai, quy tắc này viết cho khí hậu bốn mùa của lưu vực Hoàng Hà. Ở miền Nam Việt Nam, "mùa đông Thuỷ vượng" không đi kèm cái lạnh thật, và khí hậu chia mùa mưa mùa khô. Các môn mệnh lý vẫn tính theo tiết khí như một quy ước lịch, nhưng người đọc không nên suy từ bảng này ra chuyện thời tiết hay sức khoẻ cụ thể ở nơi mình sống. Bài dưỡng sinh ở xứ nhiệt đới bàn kỹ chuyện này.

Thứ ba, ở Nam bán cầu, mùa ngược lại. Các thầy Bát Tự hiện đại tranh luận có nên đảo tháng cho người sinh ở đó hay không; chưa có đồng thuận. Đây là ví dụ rõ nhất cho thấy vượng suy theo mùa vừa là quy luật khí hậu vừa là quy ước lịch, và hai mặt ấy không phải lúc nào cũng đi cùng nhau.

Việc nên làm

1. Thuộc câu "đương lệnh vượng, lệnh sinh tướng, sinh lệnh hưu, khắc lệnh tù, lệnh khắc tử"; không cần học thuộc bảng.
2. Khi xác định tháng sinh cho Bát Tự, tra ngày vào tiết, đừng dùng tháng âm lịch. Người sinh sát ngày Lập Xuân, Lập Hạ, Lập Thu, Lập Đông cần cả giờ vào tiết.
3. Gặp lá số sinh trong các đoạn Thổ vượng ở bảng trên, ghi chú lại rằng hai cách tính Thổ có thể cho kết quả khác nhau.
4. Đừng dùng một mình yếu tố mùa để kết luận một hành mạnh hay yếu; xem thêm gốc và thế.

Nguồn tham khảo

• Hoàng Đế Nội Kinh, Tố Vấn — Thái Âm Dương Minh Luận
• Hoài Nam Tử — thiên Địa Hình (đại ý)
• Bạch Hổ Thông — thiên Ngũ Hành, Thổ vượng ở bốn mùa (đại ý)
• Uyên Hải Tử Bình; Tam Mệnh Thông Hội — phần nguyệt lệnh và cân vượng suy (đại ý)
• Ngày vào tiết năm 2027 và các mốc kinh độ Mặt Trời 297, 27, 117, 207 độ: tính bằng bộ máy âm lịch của aihuyenhoc.com, giờ Việt Nam