Án sơn, triều sơn: ngọn núi trước huyệt, toà nhà đối diện nhà phố và cách đo bằng ảnh vệ tinh

Án sơn là ngọn núi gần và thấp ngay trước huyệt, như cái bàn đặt trước chỗ ngồi; triều sơn là dãy núi xa và cao phía sau án, như bá quan đứng chầu. Ở phố, án là dãy nhà bên kia đường, triều là toà cao hay đồi núi xa hơn. Đo được bằng một phép tính góc nhìn và ảnh vệ tinh.

Hai chữ "án" và "triều"

Án là cái bàn thấp, bàn viết, bàn đặt trước chỗ ngồi của người có chức vị. Triều là chầu: quan lại đứng hướng về ngai. Bài minh đường đã giảng hình ảnh triều đình mà nghề địa lý mượn: huyệt là ngai, minh đường là sân chầu. Án và triều là hai lớp tiếp theo của bức tranh ấy, ở phía trước, sau sân chầu.

Sách loan đầu đời Minh Địa Lý Nhân Tử Tu Tri của hai anh em Từ Thiện Kế, Từ Thiện Thuật người Đức Hưng, Giang Tây (lời tự tựa đề năm Gia Tĩnh Giáp Tý, tức 1564), là sách hay được dẫn nhất cho hai khái niệm này. Câu định nghĩa mà các tài liệu dẫn lại thống nhất:

Dịch: Núi trước huyệt, gần mà nhỏ gọi là án, xa mà cao gọi là triều.

Chúng tôi chưa đối chiếu được bản in Nhân Tử Tu Tri để soát từng chữ; câu trên là câu nhiều nguồn dẫn giống nhau. Ý của nó thì rất rõ, và đủ để làm việc: tiêu chí phân biệt là khoảng cách và chiều cao, không phải hình dáng.

Án làm gì, triều làm gì

Câu nói đi kèm mà các tài liệu dẫn từ cùng sách, đại ý: có án thì phía trước huyệt được thu xếp kín đáo, không lo khí không tụ. Án là thứ đóng minh đường; triều là thứ mở tầm nhìn ra xa mà vẫn có hướng.

Khẩu quyết truyền miệng trong nghề còn nói án sơn "cao không quá mày, thấp không quá tim": đứng ở huyệt nhìn ra, đỉnh án nằm giữa tầm ngực và tầm mắt. Khẩu quyết này không có trong bản Táng Thư; nó là quy ước thực hành của thầy địa lý, áp cho huyệt trên sườn đồi nhìn xuống.

Quy đổi sang phố: góc nhìn thay cho "cao, thấp"

Đứng ở cửa nhà phố, mọi toà nhà đối diện đều cao hơn mắt, nên "cao không quá mày" không dùng được nguyên văn. Cái dùng được là góc nhìn: đỉnh dãy nhà đối diện cao bao nhiêu độ so với tầm mắt.

Có một tiêu chuẩn hiện đại trùng ý rất khít. Hướng dẫn quy hoạch ánh sáng ban ngày của Viện Nghiên cứu Xây dựng Anh (BRE) dùng một ngưỡng đơn giản: nếu vật chắn phía trước cửa sổ nằm dưới đường nghiêng 25 độ tính từ giữa cửa sổ, căn phòng thường vẫn đủ sáng tự nhiên. Án "thấp vừa tầm" của sách và ngưỡng 25 độ của kỹ sư nói cùng một chuyện: phía trước có vật khép lại, nhưng không che mất trời.

Bảng dưới tính góc nhìn từ mắt người đứng ở tầng trệt (mắt cao 1,5 mét), theo khoảng cách D tới mặt dãy nhà đối diện và chiều cao H của dãy ấy:

Cách đọc theo tinh thần án sơn:

• Dưới khoảng 25°: án thấp vừa phải; minh đường được khép mà vẫn thoáng.
• Khoảng 25° đến 45°: án cao; vẫn là án, nhưng nội minh đường bắt đầu chật, ánh sáng tầng trệt giảm.
• Trên 45°: án áp sát. Đây là cái sách gọi là "bức": đứng ở cửa nhìn ra chỉ thấy tường.

Ngưỡng 25° và 45° ở đây là quy ước chúng tôi đề xuất để quy đổi, không phải con số trong sách cổ.

Triều ở phố là thứ nằm xa hơn dãy án mà vẫn nhìn thấy: một toà cao, một dãy đồi, một ngọn núi. Ví dụ toà 150 mét cách nhà 1 km chỉ chiếm góc khoảng 8°: đủ rõ để làm "điểm chầu", không đủ để che sáng. Đó là đúng dáng triều sơn: xa mà cao.

Đo bằng ảnh vệ tinh trong năm bước

1. Mở bản đồ vệ tinh, tìm nhà mình, dùng công cụ đo khoảng cách: kéo từ mép cửa chính thẳng ra trước tới mặt tiền dãy nhà đối diện. Đó là D.
2. Đếm tầng dãy đối diện bằng ảnh đường phố hoặc đứng nhìn thực tế. Nhà phố Việt Nam mỗi tầng khoảng 3,3 đến 3,6 mét; cộng thêm tum, mái. Đó là H.
3. Tính góc: lấy H trừ 1,5, chia cho D; góc là giá trị nghịch đảo tang của tỉ số ấy (máy tính điện thoại có nút tan⁻¹). Hoặc tra bảng trên.
4. Tìm triều: trên ảnh vệ tinh, kéo tiếp đường thẳng ấy ra xa vài trăm mét đến vài cây số, xem có toà cao, đồi núi, hay chỉ là mái nhà thấp đều.
5. Ghi chú những thứ khác trên đường thẳng ấy: khe ngõ đâm thẳng vào cửa, góc nhọn của toà nhà chĩa sang, cột điện, trạm biến áp. Phần này thuộc sa pháp (bài sa pháp).

Ví dụ: nhà mặt phố, cửa nhìn sang bên kia đường hai làn, khoảng cách tới mặt tiền đối diện đo trên ảnh vệ tinh là 20 mét. Dãy đối diện năm tầng, khoảng 18 mét. Góc nhìn là khoảng 40°: án cao, minh đường hơi chật, tầng trệt thiếu sáng buổi chiều nếu nhà quay về hướng Đông. Muốn án xuống dưới 25° thì dãy ấy phải cách khoảng 35 mét. Không đổi được khoảng cách, nhưng biết được tầng trệt cần thêm ánh sáng từ giếng trời, và tầng 3, tầng 4 mới là nơi có "minh đường" thật.

Án đẹp, án cần để ý

Sách loan đầu xếp án theo hình dáng; quy đổi sang phố, các tiêu chí chính như sau:

• Án có tình: mặt tiền dãy đối diện phẳng, song song với nhà mình, như cái bàn đặt ngay ngắn. Một dãy nhà xoay góc, chĩa cạnh sang thì "vô tình".
• Án không phá: không có khe ngõ thẳng trước cửa, không có góc nhọn của toà nhà chĩa vào.
• Án không quá sát: góc nhìn như bảng trên.
• Không có án: nhà nhìn ra bãi đất trống mênh mông, gió thổi thẳng. Cách làm truyền thống là tự tạo án thấp: hàng cây, bức bình phong, mái hiên.

Sách cổ nói gì

Dịch: Huyền Vũ cúi đầu, Chu Tước múa lượn, Thanh Long uốn khúc, Bạch Hổ nằm phục. — Táng Thư, Ngoại thiên (bản Tứ Khố)

Bình: Táng Thư chưa có chữ "án sơn", "triều sơn". Phía trước chỉ có một hình ảnh: Chu Tước múa lượn, tức là thứ phía trước phải có dáng sống động mà hướng về huyệt, không đứng trơ hay quay đi. Các sách đời Minh như Nhân Tử Tu Tri tách hình ảnh ấy ra thành hai lớp gần, xa và đặt tên án, triều. Đọc đúng gốc thì hiểu: chuyện án cao thấp mấy độ là kỹ thuật của đời sau; tinh thần của đời trước là phía trước phải "có tình".

Đọc cho đúng mức

• Câu định nghĩa án, triều dẫn theo các tài liệu thống nhất trích Nhân Tử Tu Tri; chúng tôi chưa soát bản in.
• Ngưỡng 25° là ngưỡng kỹ thuật về ánh sáng ban ngày, không phải tiêu chuẩn phong thủy; chúng tôi dùng nó vì nó đo đúng cái mà chữ "thấp vừa" của sách nhắm tới.
• Lời các thầy gắn án đẹp với "có quý nhân", án xấu với "bị chèn ép" là phần quan niệm, không kiểm chứng được. Phần kiểm được là ánh sáng, gió, tầm nhìn, tiếng ồn.
• Án ở phố thay đổi: dãy nhà đối diện có thể xây thêm tầng. Khi mua nhà, xem quy hoạch chiều cao của lô đối diện, không chỉ xem hiện trạng.

Việc nên làm

• Làm năm bước đo ở trên cho nhà mình, ghi góc nhìn từ tầng trệt và từ tầng có phòng khách, phòng ngủ chính.
• Góc trên 45°: ưu tiên lấy sáng từ giếng trời, mái kính, tầng trên; đừng tốn công tìm vật phẩm "đẩy" toà đối diện.
• Không có án: trồng một hàng cây thấp, làm mái hiên hoặc bình phong để khép nội minh đường.
• Đọc tiếp tứ linh và Long, Huyệt, Sa, Thủy, Hướng để đặt án, triều vào bức tranh chung.

Nguồn tham khảo

• Từ Thiện Kế, Từ Thiện Thuật — Địa Lý Nhân Tử Tu Tri, phần sa pháp về án sơn, triều sơn (câu định nghĩa dẫn theo các tài liệu trích lại, chưa đối chiếu bản in); thông tin tác giả, năm tự tựa 1564 và năm trùng khắc 1583 theo lời tựa trên bản số hoá Wikisource tiếng Hán.
• Táng Thư, bản Tứ Khố — Ngoại thiên, câu tả bốn linh (nguyên văn).
• BRE (Building Research Establishment) — Site layout planning for daylight and sunlight: ngưỡng vật chắn 25 độ (dẫn đại ý).
• Bảng góc nhìn: tính bằng công thức lượng giác, mắt cao 1,5 mét.