Từ điển 60 thuật ngữ phong thủy cổ: long, huyệt, sa, thủy, khẩu, đường, án, triều…

Thuật ngữ phong thủy cổ là những chữ Hán mà nghề địa lý dùng để gọi các phần của thế đất và phép tính phương vị: long (mạch núi), huyệt (chỗ khí dừng), sa (gò núi quanh huyệt), thủy (nước), khẩu (cửa nước, cửa khí), đường (khoảng trống trước mặt), án và triều (núi đối diện). Từ điển dưới đây gom 60 chữ, kèm chữ Hán, nghĩa, sách tiêu biểu và bài đọc tiếp cho từng chữ.

Cách dùng từ điển này

Mỗi thuật ngữ có sáu cột:

• Thuật ngữ và chữ Hán: chữ phồn thể, đã đối chiếu cơ sở dữ liệu Unihan.
• Nghĩa gốc: nghĩa của chữ ngoài nghề, vì nhiều thuật ngữ là chữ thường được mượn (huyệt là cái hang, sa là cát, án là cái bàn).
• Nghĩa trong nghề: điều thầy địa lý muốn nói khi dùng chữ ấy.
• Sách tiêu biểu: sách hay được dẫn khi bàn thuật ngữ này. Chúng tôi không ghi "sách xuất hiện lần đầu" dù đó là câu hỏi hay gặp: niên đại nhiều sách phong thủy còn tranh cãi, sách gắn tên người đời Đường có khi viết ở đời Minh, nên ghi "lần đầu" là nói quá điều mình biết.
• Đọc tiếp: bài riêng trên site bàn kỹ thuật ngữ ấy.

Từ điển chia bảy nhóm theo thứ tự một thầy địa lý làm việc: khái niệm nền, núi (long), huyệt, gò quanh huyệt (sa), nước và khoảng trống (thủy, đường), đo phương vị (la kinh), rồi các phép lý khí. Thứ tự ấy cũng là thứ tự "tầm long, điểm huyệt, sát sa, quan thủy, lập hướng" mà nghề truyền lại (bài năm bước của thầy địa lý).

1. Khái niệm nền

2. Núi: long và những tên gọi quanh nó

3. Huyệt: chỗ khí dừng

4. Sa: núi gò quanh huyệt

5. Nước và khoảng trống

6. Phương vị và la kinh

7. Lý khí: các phép tính theo quẻ, sao, thời

Mấy thuật ngữ mà nghĩa gốc giúp hiểu nghĩa nghề

Phần lớn thuật ngữ phong thủy là chữ thường được mượn. Biết nghĩa gốc thì đỡ phải học thuộc:

• Huyệt 穴 là cái hang, chỗ ở bằng đất. Một chỗ đất "có huyệt" là một chỗ đất có thể "ở" được, khí ở lại được. Người mới học hay hình dung huyệt như một cái lỗ; đúng hơn là một cái ổ.
• Sa 砂 là cát. Lời giải thích phổ biến trong nghề là thầy xưa dạy học trò bằng cách vun cát thành mô hình núi gò quanh huyệt, nên gọi các gò núi ấy là "sa". Đây là lời truyền, chưa thấy sách cổ nào xác nhận.
• Án 案 là cái bàn dài. Núi án là núi thấp ngay trước mặt như cái bàn đặt trước người ngồi. Từ đó suy ra yêu cầu của nghề: án không được quá cao (bàn cao che mặt) và không được quá xa (bàn xa thì không với tới).
• Triều 朝 là chầu. Triều sơn là núi xa, cao, quay mặt về huyệt như quan lại chầu vua. Hình ảnh triều đình lại quay về ở chữ minh đường.
• Minh đường 明堂 vốn là toà nhà lễ của thiên tử, nơi ban chính lệnh. Nghề địa lý mượn tên ấy cho khoảng trống trước huyệt: nơi "triều kiến", nơi khí tụ để huyệt "nhận". Ở nhà phố, nó là khoảng vỉa hè và lòng đường trước cửa, ở nhà ống là giếng trời (bài giếng trời).
• Quá giáp 過峽 và thúc yết 束咽 đều là hình ảnh thắt lại: mạch núi phải thắt hẹp mới "gom" khí, giống cổ họng thắt lại trước khi vào ngực. Đây là chỗ nghề loan đầu rất tinh: nó không đánh giá núi bằng độ cao mà bằng nhịp cao – thấp – cao, rộng – hẹp – rộng.

Những cặp thuật ngữ hay bị lẫn

Cặp cuối là ví dụ rõ nhất vì sao nên đọc thuật ngữ theo sách đang đọc: cùng một chữ, mỗi sách, mỗi đời dùng một nghĩa.

Sách cổ nói gì

"Huyệt là nhà bằng đất." — Thuyết Văn Giải Tự

Bình: Hứa Thận giải chữ huyệt bằng hình ảnh chỗ ở của người thời rất cổ: hang đất. Khi nghề địa lý gọi điểm khí dừng là "huyệt", nó giữ đúng ý ấy: đó là chỗ có thể ở lại, chứ không phải một điểm hình học trên bản đồ.

"Minh đường là nhà của bậc vương." — Mạnh Tử, Lương Huệ Vương hạ

Bình: một chữ của lễ chế triều đình đi vào nghề xem đất. Thuật ngữ phong thủy có cả một lớp từ vựng triều đình (minh đường, triều sơn, án, la thành, hộ vệ) vì người xưa hình dung một cuộc đất tốt như một triều đình thu nhỏ: huyệt là ngai, núi sau là chỗ tựa, núi trước là quan chầu, nước trước là sân rồng.

Hám Long Kinh gắn tên Dương Quân Tùng, đại ý, lấy tên chín sao Bắc Đẩu và phụ tinh (Tham Lang, Cự Môn, Lộc Tồn, Văn Khúc, Liêm Trinh, Vũ Khúc, Phá Quân, Tả Phụ, Hữu Bật) đặt cho chín dạng núi. — Hám Long Kinh

Bình: đây là lớp thứ hai của từ vựng phong thủy: từ vựng thiên văn. Trời có sao thì đất có núi ứng; tên sao được mượn làm tên núi. Người đọc cần phân biệt cửu tinh của Hám Long Kinh (dạng núi) với cửu tinh của Huyền Không (chín số Lạc Thư), dù cùng tên.

Đọc cho đúng mức

• Nghĩa trong nghề ghi theo cách hiểu phổ biến; mỗi phái, mỗi sách có thể định nghĩa hơi khác, nhất là các thuật ngữ lý khí.
• Cột sách tiêu biểu không phải "sách xuất hiện lần đầu". Niên đại nhiều sách phong thủy còn tranh luận, chúng tôi không ghi điều mình không chắc.
• Lời giải thích nguồn gốc chữ "sa" là lời truyền trong nghề.
• Từ điển chỉ gom thuật ngữ cổ thư; các khái niệm của "phong thủy phương Tây" (phái Hắc Mũ) không có trong bảng vì thuộc hệ khác.

Việc nên làm

• Khi đọc một bài phong thủy, gặp thuật ngữ lạ, tra bảng trên rồi theo đường dẫn sang bài riêng.
• Khi nghe thầy nói, hỏi thầy đang dùng thuật ngữ theo phái nào: "cửu tinh" của Hám Long Kinh hay của Huyền Không, "âm trạch" theo nghĩa mộ hay nghĩa trong Trạch Kinh.
• Người mới học nên đọc theo thứ tự bảy nhóm: khái niệm nền, núi, huyệt, sa, nước, la kinh, lý khí.
• Muốn đo thử phương vị nhà mình trước khi đọc nhóm la kinh, dùng công cụ tính hướng của site.

🧭Hướng nhà Bát Trạch
Cung phi chủ nhà, tám phương cát hung, đặt cửa – bếp – giường.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Táng Thư — gắn tên Quách Phác, các thuật ngữ sinh khí, tứ linh, đại ý.
• Hám Long Kinh — gắn tên Dương Quân Tùng, cửu tinh làm tên núi, đại ý.
• Từ Thiện Kế, Từ Thiện Thuật — Nhân Tử Tu Tri (đời Minh), các thuật ngữ long, huyệt, sa, thủy, đại ý.
• Hứa Thận, Thuyết Văn Giải Tự — mục 穴 (nguyên văn).
• Mạnh Tử — Lương Huệ Vương hạ, câu về minh đường (nguyên văn).
• Cơ sở dữ liệu Unihan của Unicode — đối chiếu chữ Hán và âm Hán Việt.