Long, Huyệt, Sa, Thủy, Hướng: năm yếu tố địa lý và thứ tự xét của người xưa

Long, Huyệt, Sa, Thủy, Hướng là năm yếu tố mà phép địa lý cổ xét khi chọn đất. Long là mạch núi dẫn khí tới, huyệt là chỗ khí dừng, sa là các gò núi che gió quanh huyệt, thủy là dòng nước chặn giữ khí, hướng là mặt quay ra. Bốn yếu tố đầu do trời đất tạo sẵn; chỉ có hướng là người tự chọn.

Năm chữ kể cùng một câu chuyện về khí

Người mới học hay xem năm yếu tố như năm tiêu chí chấm điểm riêng. Thật ra chúng là năm chặng của một quá trình. Táng Thư nói khí đi trong lòng đất, gặp gió thì tan, gặp nước thì dừng. Năm chữ chỉ là năm câu hỏi tiếp nhau về đường đi của khí ấy:

Thiếu long thì không có khí để giữ. Có long mà không có thủy thì khí đi qua rồi đi luôn. Có cả hai mà sa hở một bên thì gió lùa làm tán. Ba thứ ấy đủ mới tìm ra huyệt. Huyệt có rồi mới bàn hướng. Đó là logic của thứ tự, không phải quy ước tuỳ ý.

Long: mạch đất dẫn khí

Long là dãy núi được hình dung như thân rồng: có đầu, có thân, có lúc nhô lên, lúc chìm xuống. Thầy địa lý lần ngược theo mạch núi từ chỗ đặt huyệt về tới núi gốc. Các tầng hay gặp trong sách: tổ sơn (núi gốc rất xa, cao lớn), thiếu tổ sơn (núi tổ gần), phụ mẫu sơn (ngọn ngay sau huyệt), rồi đoạn nhập thủ — đoạn cuối mạch đi vào huyệt.

Cái thầy giỏi nhìn không phải độ cao, mà là mạch có sống hay không: núi có lên xuống, uốn lượn, có chỗ thắt lại rồi nở ra (sách gọi là "quá giáp") thì mạch được coi là có khí đi. Núi trọc, thẳng đơ, sạt lở, cắt ngang bởi đường đào thì bị coi là mạch đứt. Bộ phân loại núi theo chín sao (Tham Lang, Cự Môn, Lộc Tồn…) của Hám Long Kinh nằm ở bài Cửu tinh trong Hám Long Kinh; cách lần mạch có ở bài Long mạch.

Câu "tam niên tầm long, thập niên điểm huyệt" — ba năm học tìm long, mười năm học điểm huyệt — là câu truyền miệng trong nghề, nói đúng độ khó: tìm mạch núi còn theo được bằng mắt và chân; định đúng chỗ khí dừng thì cần kinh nghiệm lâu năm.

Huyệt: chỗ khí dừng lại

Huyệt là điểm cuối cùng, nơi đặt mộ hay dựng nhà. Mượn chữ "huyệt" của châm cứu không phải ngẫu nhiên: cũng như huyệt trên cơ thể, huyệt đất là một điểm nhỏ trên một đường mạch dài, lệch ra một chút là mất.

Sách loan đầu chia huyệt làm bốn dạng gốc: oa (lõm như tổ chim), kiềm (hai càng kẹp lại), nhũ (nhô như bầu vú), đột (gồ lên như cái bọc). Hai dạng lõm và hai dạng nổi được xếp vào hai phía âm dương, và sách dặn trong chỗ lõm phải tìm một điểm hơi nổi, trong chỗ nổi phải tìm một điểm hơi lõm — âm dương lẫn vào nhau mới thành huyệt. Chi tiết từng dạng ở bài Bốn dạng huyệt.

Với nhà ở đô thị, "điểm huyệt" theo nghĩa cổ gần như không còn: lô đất đã chia sẵn. Cái còn dùng được là ý niệm khí tụ: chỗ đất cao ráo hơn xung quanh, không phải chỗ nước dồn về, không bị gió lùa thẳng.

Sa: những gò núi che gió

"Sa" nghĩa đen là cát. Cách giải thích thường gặp: thầy xưa dạy trò bằng mô hình đắp cát, mỗi nắm cát là một ngọn núi quanh huyệt, nên núi nhỏ quanh huyệt được gọi là sa. Dù gốc chữ đúng hay không, cách gọi cho thấy sa là núi phụ, không phải núi chính.

Sa có nhiều vai. Núi hai bên huyệt là long sa, hổ sa — tức Thanh Long, Bạch Hổ, xem bài Tứ linh. Núi thấp ngay trước mặt là án sơn, như cái bàn trước người ngồi. Núi xa phía trước là triều sơn, như người đứng chầu. Núi chặn chỗ nước chảy ra là thủy khẩu sa, như cái khoá. Sa đẹp là sa tròn đầy, quay mặt về huyệt; sa xấu là sa nhọn chĩa vào, vỡ lở, hoặc quay lưng đi. Trong phố, nhiều thầy đọc toà nhà quanh lô đất như sa; bài Sa pháp bàn cách đọc ấy.

Thủy: dòng nước chặn khí

Táng Thư xếp nước lên trên gió: được nước là trên hết, che gió là thứ hai. Nước không phải nguồn khí; nước là ranh giới làm khí dừng.

Phép xem nước chú ý ba thứ. Lai thủy là nước chảy tới, nên quanh co, chậm, nhìn thấy được. Khứ thủy là nước chảy đi, nên khuất dần, không thẳng tuột. Thủy khẩu là chỗ nước ra khỏi vùng đất, nên hẹp và có sa chặn, ví như cửa kho có khoá. Dòng nước ôm vòng quanh mặt trước huyệt — sách gọi là nước "bão" (ôm) — được coi là thế giữ khí tốt; dòng nước cong ngược ra ngoài, lưng cong quay vào huyệt, bị coi là "phản cung", khí không giữ được.

Hình ảnh này có lý do địa chất hẳn hoi: ở khúc sông uốn, bờ phía trong được bồi đắp, bờ phía ngoài bị xói lở. Đất nằm bên trong vòng nước ôm là đất bồi, ổn định; đất ở lưng khúc cong là đất bị dòng chảy ăn dần. Người xưa không có thủy văn học, nhưng nhìn ra hiện tượng và gói nó vào phép "nước ôm". Cách áp vào đường phố có ở bài Thủy pháp.

Hướng: phần duy nhất người tự chọn

Bốn yếu tố đầu là đọc và chấp nhận địa hình. Hướng là chỗ người quyết định: đặt mộ quay về đâu, mở cửa nhà về đâu. Vì thế hướng cũng là chỗ nối hình thế với lý khí. Hướng được đo bằng la kinh, đọc theo một trong 24 sơn hướng, rồi các phái lý khí — Bát Trạch, Tam Hợp, Huyền Không — mỗi phái tính tiếp theo cách riêng.

Nguyên tắc của loan đầu là hướng phải thuận theo thế: lưng tựa vào long, mặt nhìn ra minh đường và thủy. Chọn một hướng đẹp theo sách lý khí mà quay lưng ra sông, mặt vào vách núi là "lý khí đúng, hình thế sai" — thầy loan đầu nào cũng gạt đi.

Vì sao hướng đứng cuối trong Địa Lý Ngũ Quyết

Địa Lý Ngũ Quyết của Triệu Cửu Phong đời Thanh không phát minh ra năm chữ này; các sách từ đời Tống đã bàn riêng từng phần. Cái ông làm là gom thành năm quyết và xếp thứ tự để dạy: tìm long, điểm huyệt, xét sa, xem thủy, lập hướng. Cách xếp ấy thành khung cho rất nhiều sách nhập môn về sau, kể cả sách tiếng Việt.

Người trong nghề hay tóm năm quyết bằng một câu: long phải thật, huyệt phải đúng chỗ, sa phải đẹp, thủy phải ôm, hướng phải tốt. Câu này là lời tóm tắt truyền miệng, không phải nguyên văn của một sách cụ thể.

Điều đáng học từ thứ tự này: đừng bắt đầu bằng la kinh. Phần lớn sai lầm phong thủy nhà ở hiện nay là tra hướng trước, nhìn địa hình sau — hoặc không nhìn.

Sách cổ nói gì

Nghìn thước là thế, trăm thước là hình. — Táng Thư

Bình: "thế" là dáng lớn nhìn từ xa — cả dãy núi, cả vùng đất; "hình" là dáng nhỏ nhìn gần — gò, huyệt, khúc nước. Năm yếu tố đi đúng từ thế xuống hình: long là thế, huyệt là hình, sa và thủy nằm giữa. Đổi sang đô thị: thế là địa hình cả quận, hướng dốc, sông hồ lớn; hình là con ngõ, lô đất, toà nhà bên cạnh.

Phép phong thủy, được nước là trên hết, che được gió là thứ hai. — Táng Thư

Bình: câu này cho biết thứ bậc giữa thủy và sa. Đất có nước giữ khí mà sa hơi thiếu vẫn được coi là dùng được; đất kín gió mà không có nước giữ thì khí đi qua.

Về Địa Lý Ngũ Quyết, bài này dẫn đại ý cách xếp năm quyết; người viết chưa đối chiếu được nguyên văn từng thiên nên không trích câu.

Đọc cho đúng mức

Năm yếu tố là bộ khung mô tả địa hình, phần lớn trùng với kinh nghiệm chọn đất an toàn: lưng tựa đồi chắn gió mùa, đất cao ráo, gần nước nhưng không nằm ở chỗ nước xói. Phần này có lý lẽ rõ, nên giữ.

Phần suy rộng thì cần dè dặt. Câu khẩu quyết "sơn quản nhân đinh, thủy quản tài lộc" — núi chủ người, nước chủ của — được nhắc rất nhiều, nhưng nó là cách diễn giải của các phái về sau, không có cơ sở để kiểm chứng. Đọc nó như một hình ảnh, không như quy luật.

Áp năm yếu tố vào phố là phép ẩn dụ: đường là nước, nhà cao là núi. Ẩn dụ hữu ích để nhìn khu đất cho có hệ thống, nhưng các phái không thống nhất chi tiết. Có thầy coi đường là thủy tuyệt đối, có thầy chỉ coi đường lớn, xe đông mới là thủy.

Cuối cùng, phái Tam Hợp và phái Huyền Không đều dùng năm yếu tố này nhưng cho trọng số khác nhau. Tam Hợp đặt thủy khẩu làm gốc để định hướng; Huyền Không xét sơn và thủy theo vận. Đọc bài Tam Nguyên và Tam Hợp để thấy hai cách dùng.

Việc nên làm

• Trước khi mua đất hay nhà, mở bản đồ địa hình (bản đồ có đường đồng mức, hoặc bản đồ vệ tinh chế độ địa hình) xem khu đó cao hay trũng, nước mưa dồn về đâu.
• Đi quanh khu vào ngày mưa to: chỗ nước đọng, chỗ dòng nước xiết chính là "thủy" thật của khu đất.
• Đứng ở cửa nhà nhìn ra: phía trước thoáng hay bị chắn sát; hai bên có nhà che gió hay trống trải một phía.
• Đo hướng sau cùng, khi đã hiểu địa hình. Tra 24 sơn hướng để biết nhà mình nằm ở sơn nào.

Nguồn tham khảo

• Táng Thư (Táng Kinh), gắn tên Quách Phác — bản san định của Ngô Trừng đời Nguyên.
• Triệu Cửu Phong — Địa Lý Ngũ Quyết (đời Thanh); dẫn đại ý cách xếp năm quyết.
• Hám Long Kinh, gắn tên Dương Quân Tùng (đời Đường).
• Từ Thiện Kế, Từ Thiện Thuật — Nhân Tử Tu Tri (đời Minh), phần long, huyệt, sa, thủy.