Sa pháp: các gò núi nhỏ quanh huyệt, và những toà nhà quanh ta trong phố

Sa pháp là phần loan đầu xét các gò, núi nhỏ đứng quanh huyệt: hai bên là long sa, hổ sa; trước mặt gần là án sơn, xa là triều sơn; ở chỗ nước ra là thủy khẩu sa. Sa tốt thì che gió, ôm về huyệt; sa xấu thì nhọn chĩa vào, quay lưng hoặc đè sát. Trong phố, các thầy đọc toà nhà quanh ta như sa.

Sa làm gì: che gió và chỉ chỗ

Táng Thư cho khí gặp gió thì tan. Long mạch mang khí tới, nước làm ranh giới giữ khí lại, còn sa là thứ che gió để khí không bị thổi bay. Đó là vai thứ nhất.

Vai thứ hai ít người để ý hơn: sa chỉ chỗ. Khi các gò núi xung quanh cùng quay mặt, cùng chầu về một điểm, thì điểm đó nhiều khả năng là huyệt. Người tầm long đi tới cuối mạch, đứng ở mấy chỗ khác nhau, xem ở đâu các sa xung quanh "nhìn vào mình" nhiều nhất — đó là một cách điểm huyệt. Sa vì thế vừa là hàng rào vừa là biển chỉ đường.

Gốc chữ "sa" (cát) và tích thầy dạy trò bằng mô hình cát đã kể ở bài Long, Huyệt, Sa, Thủy, Hướng; bài này đi vào chi tiết từng loại sa.

Bản đồ các sa quanh huyệt

Bốn chữ "quan, quỷ, cầm, diệu" là một bộ mà Nhân Tử Tu Tri bàn kỹ: chúng là những sa nhỏ, khó thấy, nhưng người trong nghề coi là dấu hiệu một nơi kết thật chứ không phải kết giả.

Thủy khẩu sa lại có bốn tên riêng hay gặp trong sách: hãn môn (hai núi đứng hai bên cửa nước như hai cánh cổng), hoa biểu (núi đứng giữa cửa nước, nước chảy vòng hai bên), bắc thần (núi đá lớn, cao, đứng sừng sững ở cửa nước), la tinh (gò đất hoặc đá nổi giữa dòng ở cửa nước). Cả bốn đều làm một việc: khiến nước ra khỏi vùng phải chậm lại, phải vòng.

Sa tốt, sa cần để ý

Sách đánh giá sa theo ba câu hỏi: quay mặt về đâu, hình thế nào, đứng cách bao xa.

Có hai điều sách nhắc mà người học hay quên. Một là sa không cần cao. Án sơn thấp vừa tầm là tốt; án cao quá thì áp. Hai là sa không cần nhiều. Một long sa ôm khéo hơn ba ngọn núi đứng lộn xộn.

Sa trong phố: những toà nhà quanh ta

Trong đô thị, núi nhỏ quanh huyệt được thay bằng nhà cửa. Phép đổi từ mà phần lớn thầy hiện nay dùng:

Nhà phố liền kề luôn có long hổ. Vì hai nhà hai bên sát vách, câu hỏi không còn là "có hay không" mà là cao thấp tương quan. Nhà mình thấp hẳn giữa hai nhà cao — dân gian gọi là nhà bị kẹp — thì thực tế thiếu sáng bên hông, nước mưa từ mái nhà bên dội xuống, vách chung dễ thấm. Đó mới là thứ cần xử.

Án sơn trong phố là chuyện ánh sáng. Toà đối diện càng cao, càng gần thì càng che trời. Có một cách ước lượng rất thực tế: đứng ở cửa nhìn lên đỉnh toà đối diện. Nếu đỉnh toà cao hơn khoảng cách từ cửa tới chân toà — tức góc nhìn lên hơn 45 độ — thì phía trước đã khá bí. Ở Hà Nội, giữa trưa ngày đông chí mặt trời chỉ cao khoảng 45 độ; toà phía Nam vượt góc ấy thì mùa đông tầng trệt gần như không có nắng. Đây là cách chúng tôi gợi ý để lượng hóa chữ "án áp", không phải số trong sách cổ.

Thám đầu và sa phản là chuyện tầm nhìn. Một toà cao lấp ló sau dãy mái phía trước thì từ trên đó nhìn thẳng xuống sân, cửa sổ nhà mình. Mặt sau toà khác quay vào thì thứ mình nhìn hằng ngày là cục nóng, ống xả, bể nước. Sách gọi là "không hữu tình"; người ở gọi là khó chịu. Hai cách gọi cùng chỉ một thứ.

Sa xạ thì đo khoảng cách trước. Cạnh nhọn của một toà cách vài mét, chĩa thẳng vào cửa, khác hẳn một cạnh nhọn bên kia ngã tư rộng. Phần lớn thầy bỏ qua khi khoảng cách đủ xa hoặc có cây, có tường ngăn giữa. Cách đọc các góc nhọn trong phố có ở bài Loan đầu trong phố.

Sách cổ nói gì

Táng Thư, đại ý một đoạn hay được dẫn: long hổ là để giữ vệ cho huyệt; nếu bên trái trống, bên phải khuyết, phía trước trống trải, phía sau gãy sụt, thì sinh khí bị gió cuốn tan. — Táng Thư (dẫn đại ý; bản lưu hành rộng chép "tả không hữu khuyết, tiền khoáng hậu chiết")

Bình: bốn tình trạng — trống, khuyết, trải, gãy — là bốn cách sa làm hỏng việc che gió. Đoạn này cho thấy Táng Thư đánh giá sa trước hết bằng chức năng, chưa bàn tới hình đẹp xấu. Các sách đời sau mới thêm phần hình.

Nhân Tử Tu Tri, đại ý: sa quý ở chỗ hữu tình, quay về huyệt, không quý ở chỗ cao lớn; quan, quỷ, cầm, diệu là dấu hiệu nơi kết thật; thủy khẩu có hãn môn, hoa biểu, bắc thần, la tinh khoá lại thì khí mới không thoát. — Nhân Tử Tu Tri, phần sa pháp (dẫn đại ý)

Bình: câu "không quý ở chỗ cao lớn" rất đáng nhớ trong phố, nơi người ta dễ nghĩ toà càng to bên cạnh càng là "chỗ dựa". Sa tốt là sa đúng vai, đúng tầm.

Người viết chưa đối chiếu được bản khắc cổ của hai sách nên dẫn đại ý.

Đọc cho đúng mức

Sa pháp là phép đọc hình dạng và vị trí của địa hình xung quanh, gốc ở chuyện che gió và giữ khu đất yên ổn. Phần này có lý lẽ rõ, và trong phố nó trùng với những thứ đo được: nắng, gió, tầm nhìn, sự riêng tư.

Đem sa pháp áp vào toà nhà là ẩn dụ của phong thủy đô thị. Các thầy không thống nhất ranh giới: có người chỉ xét các toà trong tầm nhìn từ cửa, có người xét cả khu phố; có người coi cột điện, biển quảng cáo cũng là sa, có người thì không. Chi tiết như "cạnh nhọn cách bao nhiêu mét thì đáng xét" không có trong sách cổ; mọi con số bạn gặp đều là kinh nghiệm riêng của từng người.

Một giới hạn quan trọng nữa: người ở không đổi được toà nhà hàng xóm. Phần sa pháp hữu ích nhất vì thế là khi chọn nhà, không phải sau khi đã ở.

Việc nên làm

• Khi đi xem nhà, đứng ở cửa và đi một vòng quanh nhà. Ghi lại: hai bên cao thấp thế nào, đối diện cách bao xa và cao bao nhiêu, có toà nào nhìn thẳng xuống, có cạnh nhọn nào chĩa vào cửa.
• Ước lượng góc nhìn lên toà đối diện. Nếu quá 45 độ, kiểm tra ánh sáng tầng trệt vào buổi trưa mùa đông.
• Với nhà kẹp giữa hai nhà cao, xem kỹ mái, máng nước và vách chung trước khi lo chuyện "khí".
• Đọc thêm Năm dạng núi theo ngũ hành để gọi tên hình khối các toà quanh nhà, và Thủy pháp cho phần con đường trước mặt.

Nguồn tham khảo

• Từ Thiện Kế, Từ Thiện Thuật — Nhân Tử Tu Tri (đời Minh), phần sa pháp, thủy khẩu sa, quan quỷ cầm diệu; dẫn đại ý.
• Táng Thư (Táng Kinh), gắn tên Quách Phác — đoạn về long hổ giữ vệ huyệt; dẫn đại ý.