Tứ linh Thanh Long, Bạch Hổ, Chu Tước, Huyền Vũ: từ 28 chòm sao xuống thế đất và nhà phố

Tứ linh trong địa lý là bốn phía quanh huyệt hay quanh nhà: Thanh Long bên trái, Bạch Hổ bên phải, Chu Tước phía trước, Huyền Vũ phía sau. Trái phải tính khi đứng trong nhà nhìn ra, không tính theo phương Đông Tây. Bốn linh vật vốn là tên bốn vùng sao trên trời, được Táng Thư đem xuống làm tên cho núi.

Bốn linh vật vốn ở trên trời

Thiên văn cổ Trung Hoa chia dải sao mà Mặt Trăng, Mặt Trời đi qua thành 28 chòm, gọi là nhị thập bát tú. Hai mươi tám chòm chia làm bốn cung, mỗi cung bảy chòm, mỗi cung được hình dung thành một linh vật.

Chòm Thanh Long là có hình thật nhất: các sao Giác (sừng), Cang (cổ), Phòng, Tâm (tim), Vĩ (đuôi) nối lại thành một con rồng dài trên nền trời từ xuân sang hạ. Bộ bốn linh vật không chốt ngay từ đầu: Sử Ký, Thiên Quan thư gọi cung Đông là Thương Long, cung Nam là Chu Điểu, cung Bắc là Huyền Vũ, nhưng cung Tây lại mang tên Hàm Trì, còn hình Bạch Hổ chỉ gắn với chòm Sâm. Cách gọi đủ bốn con như bảng trên là về sau mới thông dụng. Từng tú dùng để chọn ngày thế nào thì xem bài Nhị thập bát tú.

Rồng và hổ có tuổi đời còn xa hơn văn bản. Ở di chỉ Tây Thủy Pha (Bộc Dương, Hà Nam), một ngôi mộ thuộc văn hóa Ngưỡng Thiều, cách nay khoảng sáu nghìn năm, có hình rồng xếp bằng vỏ trai ở phía Đông và hình hổ ở phía Tây thi thể. Trên nắp hộp sơn mài trong mộ Tăng Hầu Ất (thế kỷ năm trước Công nguyên) có tên đủ 28 tú quanh một chữ Đẩu lớn, hai bên vẽ rồng và hổ. Nghĩa là cặp rồng Đông – hổ Tây gắn với tang lễ và trời sao từ rất lâu trước khi có Táng Thư.

Vì sao "tả" là Đông: người đứng quay mặt về Nam

Bảng trên cho Thanh Long ở Đông, nhưng địa lý lại nói "tả Thanh Long". Hai điều chỉ khớp khi người đứng quay mặt về phương Nam: mặt nhìn Nam thì tay trái là Đông, tay phải là Tây, sau lưng là Bắc.

Đó không phải ngẫu nhiên. Người quan sát sao ở phương Bắc bán cầu nhìn về phía Nam mới thấy được dải hoàng đạo; vua ngồi quay mặt về Nam để coi chầu ("nam diện"). Tứ linh vì vậy được đặt theo tư thế của người đứng giữa: trước mặt là Chu Tước, sau lưng là Huyền Vũ, trái là Long, phải là Hổ.

Khi đem xuống đất, cái được giữ lại là tư thế, không phải phương. Một ngôi mộ quay mặt về Tây thì tay trái của người nằm trong mộ nhìn ra là phía Nam — và phía Nam ấy là Thanh Long. Đây là chỗ sai thường gặp nhất: nhiều người đứng ngoài đường nhìn vào nhà rồi gọi "bên trái" là Thanh Long, tức là lấy ngược hẳn.

Táng Thư đưa tứ linh xuống thế đất

Lễ Ký đã dùng tứ linh cho đội hình hành quân: đi thì trước cờ Chu Điểu, sau cờ Huyền Vũ, trái cờ Thanh Long, phải cờ Bạch Hổ. Táng Thư mượn đúng khung ấy, nhưng đổi bốn lá cờ thành bốn dãy núi quanh huyệt, và mô tả dáng đẹp của từng dãy:

• Huyền Vũ cúi đầu: núi phía sau thấp dần về phía huyệt như cúi xuống ôm lấy, không ngửa lên, không quay đi.
• Chu Tước lượn múa: núi và nước phía trước như con chim liệng đến chầu, có dáng động, không đứng sừng sững chắn mặt.
• Thanh Long uốn lượn: dãy núi bên trái mềm, dài, cong vào phía huyệt.
• Bạch Hổ thuần phục: dãy núi bên phải nằm yên, cúi thấp, không chồm lên.

Bốn hình ảnh ấy cùng nói một điều: các phía phải hướng về huyệt, ôm lấy huyệt, giữ gió cho khí không tán. Đó là ý của chữ "tàng phong". Bài Long, Huyệt, Sa, Thủy, Hướng gọi long hổ là sa — núi phụ che gió; bài Sa pháp đi vào chi tiết dáng sa.

Áp vào nhà phố: bốn câu hỏi thay cho bốn dãy núi

Đô thị không có núi, nhưng bốn câu hỏi của tứ linh vẫn dùng được nếu đọc như câu hỏi về che chắn và khoảng mở:

Huyền Vũ — phía sau có chỗ dựa không? Nhà phía sau cao hơn, kín, vững thì được coi là có hậu chẩm. Nhà quay lưng ra đường lớn, ra khoảng trống, hay ra mép sông thì bị coi là thiếu chỗ dựa. Ở chung cư, nhiều thầy xét khối lõi thang máy, hoặc toà nhà phía sau.

Chu Tước — phía trước có khoảng mở không? Đây chính là minh đường. Mặt tiền nhìn ra được một khoảng thoáng vừa phải là đẹp; tường nhà đối diện sát rạt, hoặc khoảng trống mênh mông gió lộng đều không được coi là thế tốt.

Thanh Long và Bạch Hổ — hai bên có che không? Với nhà ống liền kề, hai bên là tường chung, long hổ đều đặn. Nhà góc thì một bên trống ra đường: thầy loan đầu sẽ nói thiếu một tay. Cách bù hợp lý là tường rào, hàng cây, mái hiên — chính là việc che gió và nắng tạt bên hông.

Tứ linh có cân không? Bốn phía không cần bằng nhau, nhưng không phía nào nên lấn át hẳn huyệt. Nhà mình thấp lọt thỏm giữa ba khối cao áp sát là bị "ép", sách gọi là sa áp huyệt.

Chuyển ngữ này là của người đời sau, các phái áp không giống hệt nhau. Cách đọc tổng quát hơn về phố có ở bài Loan đầu trong phố.

Câu "Thanh Long cao, Bạch Hổ thấp" nên hiểu thế nào

Trong dân gian có câu khẩu quyết: thà để Thanh Long cao vạn trượng, không để Bạch Hổ ngẩng đầu. Từ đó nhiều người lo lắng khi nhà bên phải xây cao hơn nhà mình.

Đối chiếu với Táng Thư thì sách chỉ yêu cầu Bạch Hổ "thuần phục" — nằm yên, không chồm vào huyệt — chứ không đưa ra quy tắc so chiều cao hai bên. Khẩu quyết trên là cách nói cường điệu của các thầy đời sau, nhấn vào dáng chứ không phải con số. Một khối nhà bên phải cao nhưng phẳng lặng, cách xa vừa phải, khác hẳn một góc nhọn chĩa thẳng vào cửa. Đọc theo dáng, đừng đọc theo thước.

Sách cổ nói gì

Khi hành quân, phía trước là Chu Điểu, phía sau là Huyền Vũ, bên trái là Thanh Long, bên phải là Bạch Hổ. — Lễ Ký, Khúc Lễ thượng

Bình: các nhà chú kinh giảng đây là bốn lá cờ vẽ bốn linh vật để định đội hình. Đây là văn bản sớm nói rõ tư thế trước – sau – trái – phải; lưu ý bản gốc viết "Chu Điểu", chữ "Chu Tước" là cách gọi về sau.

Phép táng lấy bên trái làm Thanh Long, bên phải làm Bạch Hổ, phía trước làm Chu Tước, phía sau làm Huyền Vũ. Huyền Vũ cúi đầu, Chu Tước lượn múa, Thanh Long uốn khúc, Bạch Hổ thuần phục cúi xuống. — Táng Thư

Bình: hai chữ cuối có bản phiên "tuần phủ", có bản giảng là "thuần phục"; nghĩa như nhau — con hổ đã thuần, nằm rạp. Sau đoạn này Táng Thư còn tả các dáng ngược lại và bàn hệ quả theo quan niệm thời ấy; bài này không dẫn phần đó vì dễ bị đọc thành lời doạ, trong khi ý chính đã nằm ở bốn dáng đẹp.

Đọc cho đúng mức

Tứ linh là khung mô tả địa hình quanh một điểm, rất hữu ích để nhìn đất có hệ thống. Nó không phải bốn vị thần canh giữ bốn phía; các dịch vụ đặt tượng rồng bên trái, tượng hổ bên phải để "kích" tứ linh là sự suy diễn thương mại, không có trong sách gốc.

Phần trùng với kinh nghiệm thực tế rất rõ: đất có chỗ dựa phía sau chắn gió lạnh, có hai bên che, phía trước thoáng nắng là đất dễ ở. Ở Bắc bộ, đất dựa núi phía Bắc, nhìn ra phía Nam đúng là chắn được gió mùa Đông Bắc và đón được gió nồm.

Các phái lý khí như Huyền Không, Bát Trạch không dùng tứ linh để tính sao; tứ linh thuộc phần loan đầu. Khi hai phần cho kết luận khác nhau, thứ tự của nghề vẫn là hình thế trước, lý khí sau.

Việc nên làm

• Xác định trái phải bằng cách đứng ở cửa chính, lưng quay vào nhà, mặt nhìn ra đường; tay trái là Thanh Long.
• Nhìn bốn phía bằng câu hỏi thực tế: phía sau có chỗ dựa không, hai bên có che không, phía trước có khoảng mở không.
• Nhà góc, nhà trống một bên: ưu tiên che bằng cây xanh, tường rào, mái hiên — vừa đúng ý "tàng phong", vừa đỡ nắng gió.
• Muốn biết hướng nhà hợp tuổi theo Bát Trạch, tra hướng bằng 24 sơn hướng trước rồi mới đọc các bảng.

Nguồn tham khảo

• Lễ Ký — Khúc Lễ thượng.
• Táng Thư (Táng Kinh), gắn tên Quách Phác — đoạn tứ thế.
• Tư Mã Thiên — Sử Ký, Thiên Quan thư.
• Báo cáo khai quật di chỉ Tây Thủy Pha, Bộc Dương (1987) và mộ Tăng Hầu Ất, Tùy Châu (1978).