Bành Tổ bách kỵ: "Giáp bất khai thương, Ất bất tài thực…" đủ 22 câu, dịch nghĩa và câu nào triều đình còn giữ

Bành Tổ bách kỵ là bài khẩu quyết hai mươi hai câu, mỗi câu dặn một việc không nên làm vào ngày mang một can (mười câu) hoặc một chi (mười hai câu), như "Giáp bất khai thương" (ngày Giáp không mở kho), "Hợi bất giá thú" (ngày Hợi không cưới gả). Mỗi ngày ứng với hai câu: một của can, một của chi.

🗓️Xem ngày tốt xấu
Một ngày bất kỳ: hoàng đạo, trực, nhị thập bát tú, giờ tốt, việc nên tránh.✨ Dùng thử

Cách dùng: mỗi ngày hai câu

Mọi ngày trong lịch đều có một can và một chi. Muốn biết ngày ấy "Bành Tổ kỵ gì", lấy câu của can ghép với câu của chi. Ví dụ:

• Ngày Tết Đinh Mùi, 6/2/2027, là ngày Bính Thìn: "Bính bất tu táo" (không sửa bếp) và "Thìn bất khốc khấp" (không khóc lóc). Hai lời dặn rất hợp với ngày đầu năm.
• Ngày Giáp Tý: "Giáp bất khai thương" và "Tý bất vấn bốc" (không hỏi bói). Mỗi năm ngày Giáp Tý đến sáu lần.

Các lịch vạn sự in đúng hai câu này ở ô ngày, thường không kèm lời dịch. Bảng dưới để tra cả hai mươi hai câu.

Bảng 22 câu: nguyên văn, phiên âm, nghĩa

Cột cuối ghi câu ấy có được Hiệp Kỷ Biện Phương Thư (sách chọn ngày do triều Càn Long sai biên soạn) đưa vào mục "Bách Kỵ Nhật" hay không, và sách diễn lại thế nào.

Câu Nhâm có dị bản "Nhâm bất cấp thuỷ" (không múc nước); Hiệp Kỷ hiểu là khơi mương dẫn nước. Câu Canh "kinh lạc" ở đây là mắc sợi dọc lên khung cửi, không phải kinh lạc trong y học, vế sau "khung cửi căng suông" cho thấy rõ. Câu Đinh gặp lệ cạo tóc trẻ nhỏ của Ngọc Hạp bản Việt, xem bài xem ngày cắt tóc.

Mười lăm câu triều đình giữ, bảy câu bỏ

Đây là phần ít trang viết nhắc. Hiệp Kỷ Biện Phương Thư có mục "Bách Kỵ Nhật" (ngày trăm kỵ) trong quyển Nghi Kỵ, chép lại khẩu quyết dưới dạng gọn: "ngày Giáp kỵ mở kho xuất của, ngày Ất kỵ trồng trọt, ngày Đinh kỵ cạo tóc…". Đếm lại thì sách giữ mười lăm câu: sáu câu can (Giáp, Ất, Đinh, Canh, Tân, Nhâm) và chín câu chi (Sửu, Dần, Mão, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Hợi).

Bảy câu không có mặt: Bính (sửa bếp), Mậu (nhận ruộng), Kỷ (huỷ khế ước), Quý (kiện tụng), Tý (hỏi bói), Thìn (khóc lóc), Tuất (ăn thịt chó). Sách không nói lý do. Ba câu sau dễ hiểu: khóc lóc, ăn uống, hỏi bói không phải những "việc" mà sách lịch ghi nên hay kỵ. Bốn câu đầu thì chúng tôi chưa tìm ra lời giải, nên chỉ ghi lại như một sự kiện của văn bản.

Mười lăm câu được giữ không nằm chơi. Phần "Phô Chú Điều Lệ", tức quy tắc in lịch của triều đình, dùng chúng thật: ngày Mão kỵ đào giếng thì cũng không ghi "nên khơi mương"; ngày Nhâm kỵ khơi mương thì không ghi "nên đào giếng"; ngày Tỵ kỵ đi xa thì không ghi "nên xuất quân, sai sứ"; ngày Dậu kỵ yến tiệc thì không ghi "nên khao thưởng"; ngày Đinh kỵ cạo tóc thì không ghi "nên sửa dung nhan". Riêng câu Hợi còn được ghi lần nữa ở mục cưới gả: ngày Hợi nằm trong danh sách kỵ cưới.

Nói gọn: một nửa bài khẩu quyết dân gian này đã đi vào lịch chính thức, và ngày Hợi kỵ cưới là lệ có cả hai nguồn chống lưng. Bài ngày Bất Tương cho thấy lệ này còn để lại dấu vết trên bảng ngày cưới của lịch Việt.

Bành Tổ là ai, bài khẩu quyết có từ bao giờ

Bành Tổ là nhân vật truyền thuyết nổi tiếng sống rất thọ, được Đạo gia nhận làm bậc tiền bối về dưỡng sinh. Việc gắn tên ông vào bài khẩu quyết là theo truyền thống, giống cách nhiều lệ khác mượn tên người xưa cho có trọng lượng (bài Dương Công kỵ nhật là một ví dụ). Văn bản đầy đủ hai mươi hai câu mà chúng ta đọc hôm nay chủ yếu thấy trong thông thư, hoàng lịch từ đời Minh, Thanh trở về sau; chúng tôi chưa xác định được bản sớm nhất.

Điều có thể nói từ chính văn bản: bài được soạn rất đều, mỗi câu tám chữ chia hai vế, vế đầu là lời cấm, vế sau là hậu quả, vần cuối câu đều (thương, trưởng, ương, sang, tường…) để dễ thuộc. Đó là dáng của một bài khẩu quyết để nhớ, không phải một luận thuyết có lý giải.

Sách cổ nói gì

Phiên âm: Phàm liệu bệnh châm cứu, thốt nhiên hữu tật, khởi đãi trạch cát nhi hậu cầu y. Nhiên tiên hiền tất dụng trạch nhật, dục nhân chi bất khinh phục dược dã.

Dịch: Phàm chữa bệnh, châm cứu, bỗng nhiên có bệnh thì há lại đợi chọn ngày tốt rồi mới tìm thầy thuốc. Người xưa sở dĩ vẫn chọn ngày là muốn người ta đừng uống thuốc một cách khinh suất. — Hiệp Kỷ Biện Phương Thư, quyển 35 Dụng Sự

Bình: câu này là lời giải đúng nhất cho câu "Mùi bất phục dược". Ngay các nhà lịch pháp triều Thanh cũng không đọc nó thành lệnh ngừng thuốc: họ sửa chữ "uống thuốc" thành "cầu y liệu bệnh" (đi tìm thầy chữa một bệnh mới, không gấp), và dặn rõ bệnh đến bất ngờ thì không chọn ngày. Người đang dùng thuốc theo chỉ định thì vẫn dùng đều, ngày Mùi cũng vậy; có triệu chứng bất thường thì đi khám ngay, không chờ ngày.

Đọc cho đúng mức

• Bành Tổ bách kỵ là khẩu quyết dân gian, gắn tên một nhân vật truyền thuyết; mười lăm câu của nó được sách chọn ngày triều Thanh dùng, bảy câu thì không.
• Vế hậu quả ("của cải hao tán", "nhà đổi chủ"…) là lối nói để dễ nhớ, không phải lời dự báo. Không có ghi chép nào cho thấy làm việc ấy vào ngày ấy gây ra hậu quả ấy.
• Câu Tý "không hỏi bói" thú vị với một trang huyền học: công cụ gieo quẻ của chúng tôi không chặn ngày Tý (bài chọn giờ gieo quẻ bàn chuyện thời điểm hỏi), vì câu này không có trong Hiệp Kỷ và vì người hỏi một việc thường không chọn được lúc lòng mình băn khoăn.
• Câu về sức khoẻ, nhất là câu Mùi, không bao giờ là lý do bỏ thuốc hay hoãn đi khám.

Việc nên làm

• Xem ngày cho một việc cụ thể (cưới, đào giếng, lợp mái…), tra đúng câu của can và chi ngày ấy; nếu trùng, đổi một hai ngày là dễ nhất.
• Ưu tiên mười lăm câu mà Hiệp Kỷ giữ khi phải cân với các lệ khác; bảy câu còn lại coi là phong tục.
• Ngày Hợi tránh cưới là lệ có cả khẩu quyết lẫn sách lịch triều đình; nhà nào kỹ thì nên theo.
• Việc liên quan sức khoẻ: làm theo thầy thuốc, không theo ngày.

Nguồn tham khảo

• Bành Tổ bách kỵ — khẩu quyết 22 câu theo bản lưu hành trong thông thư, hoàng lịch (nguyên văn; câu Nhâm có dị bản).
• Hiệp Kỷ Biện Phương Thư, bản Tứ Khố Toàn Thư — quyển 10 Nghi Kỵ, mục Bách Kỵ Nhật và Phô Chú Điều Lệ; quyển 11, mục cưới gả; quyển 35 Dụng Sự, mục chữa bệnh (nguyên văn, đối chiếu bản số hoá trên Wikisource tiếng Hán).