Trầu bà trong nhà: leo cột, thả rủ và lời đồn "hút bức xạ"

Cây trầu bà không hút được bức xạ của máy tính hay điện thoại; lời đồn ấy là một nghiên cứu về chất ô nhiễm trong buồng kín bị kể sai đi. Điều thật về trầu bà đáng giá hơn: chịu bóng tốt hiếm có, giâm cành dễ, cho leo cột thì lá to dần, thả rủ thì mềm mại. Điều cần biết: nhựa trầu bà có tinh thể gây rát, sưng miệng nếu trẻ nhỏ hay mèo nhai phải.

"Trầu bà" là tên chợ của nhiều cây

Ở chợ cây Việt Nam, chữ "trầu bà" được gắn cho nhiều loài khác nhau. Cây đúng nghĩa nhất là trầu bà vàng (lá xanh có vệt vàng, có giống lá xanh trơn), một loài dây leo gốc ở vùng đảo Thái Bình Dương. Các cây bán dưới tên "trầu bà đế vương", "trầu bà lá xẻ" phần lớn thuộc những chi khác cùng họ Ráy, cách chăm gần giống nhưng dáng và tốc độ lớn khác nhau.

Bài này nói chủ yếu về trầu bà vàng — loại phổ biến nhất trên bàn làm việc, kệ sách, chậu treo.

Lời đồn "hút bức xạ" đến từ đâu

Lời đồn có hai gốc bị trộn vào nhau:

1. Nghiên cứu của NASA năm 1989. Nhóm của B. C. Wolverton thử vài chục loài cây trong những buồng kín nhỏ, đo xem cây làm giảm một số hóa chất bay hơi (như formaldehyde, benzen) nhanh đến đâu. Trầu bà vàng có trong danh sách. Nghiên cứu này không đo bức xạ.
2. Nỗi lo "bức xạ máy tính". Màn hình và điện thoại phát ra ánh sáng nhìn thấy và sóng điện từ rất yếu. Lá cây không "hút" những thứ ấy theo nghĩa nào có ích cho người ngồi trước máy; đặt chậu cây giữa bạn và màn hình không làm thay đổi gì.

Ngay cả phần hóa chất cũng bị phóng đại khi ra khỏi phòng thí nghiệm. Bài tổng quan của Cummings và Waring tính lại các thí nghiệm buồng kín cho điều kiện nhà thật và kết luận: muốn bằng hiệu quả của việc thông gió thông thường thì cần từ hàng chục đến cả nghìn chậu cây trên mỗi mét vuông sàn. Cây trong nhà làm phòng dễ chịu hơn, không thay được cửa sổ mở.

Chịu bóng: điểm mạnh thật của trầu bà

Trầu bà vàng là một trong số ít cây sống được ở giữa phòng có cửa sổ, nơi độ rọi giữa trưa chỉ khoảng 500 – 2.500 lux (cách đo bằng điện thoại ở bài cây chết trong nhà). Vài điều người trồng lâu năm biết:

• Thiếu sáng thì vệt vàng nhạt dần, lá mới gần như xanh trơn, đốt dài ra. Lá mất vệt vàng là cây đang báo thiếu sáng, chưa phải bệnh.
• Nắng chiếu trực tiếp buổi trưa làm cháy lá, nhất là sau cửa kính. Nắng sáng sớm thì được.
• Tưới khi lớp đất mặt khô 2 – 3 cm. Lá vàng mềm từ gốc thường là úng, không phải thiếu nước.

Leo cột hay thả rủ

Đây là chỗ ít người biết nhất: trầu bà ngoài tự nhiên là cây leo lên thân cây rừng, và lá của nó thay đổi theo hướng mọc.

Muốn cây leo cột đẹp, giữ cột ẩm (phun nước lên cột) để rễ khí ở mỗi đốt bám vào; buộc dây mềm lúc đầu. Muốn chậu thả rủ dày gốc, cắt ngọn các dây dài để cây đâm nhánh mới gần chậu — đoạn cắt ra đem giâm luôn.

Giâm cành: một cành thành một chậu

1. Cắt một đoạn có 2 – 3 đốt; mỗi đốt có một nốt rễ khí nhỏ màu nâu.
2. Cắm đoạn ấy vào cốc nước sạch, đốt dưới ngập nước, lá trên mặt nước.
3. Thay nước 3 – 4 ngày một lần. Khoảng 2 – 3 tuần rễ trắng mọc dài vài xăng-ti-mét.
4. Trồng sang đất tơi, hoặc để luôn trong nước làm cây thủy sinh; cây trong nước lớn chậm hơn nhưng sống lâu được.

Vì giâm dễ như vậy, trầu bà là cây hay được chia nhau giữa hàng xóm, đồng nghiệp — một lý do vì sao nhà nào cũng có.

Nhựa trầu bà: điều thật cần biết

Lá và thân trầu bà chứa tinh thể canxi oxalat hình kim. Khi trẻ nhỏ hay chó mèo nhai lá, các tinh thể này đâm vào niêm mạc miệng gây rát, sưng môi, sưng lưỡi, chảy nước dãi, có khi nôn. Phần lớn trường hợp nhẹ và tự hết, nhưng:

• Nhà có trẻ dưới ba tuổi hay mèo thích nhai lá: treo chậu cao hoặc để ở phòng chúng không vào.
• Trẻ nhai phải lá mà sưng môi, khó nuốt, khó thở: đưa đi cơ sở y tế ngay, mang theo một cành để bác sĩ nhận biết. Vật nuôi thì đưa đến bác sĩ thú y.
• Cắt tỉa xong thì rửa tay; nhựa dính da nhạy cảm có thể gây ngứa.

Danh sách các cây cùng nhóm độc tính này có ở bài cây không nên trồng trong nhà.

Đừng vứt cành tỉa ra ven rừng, ven suối

Ở một số vùng nhiệt đới, trầu bà thoát ra khỏi vườn đã leo kín thân cây rừng và bị coi là loài xâm hại, vì nó lan bằng từng đoạn thân. Cành tỉa thừa nên bỏ vào rác hoặc ủ phân, không vứt ra bãi đất trống gần rừng, suối.

Phong thủy nói gì về trầu bà

Sách phong thủy cổ không nói về trầu bà; cây này cũng không phải cây cảnh truyền thống trong nhà Việt. Hoàng Đế Trạch Kinh, đại ý, chỉ ví cây cỏ là "lông tóc" của nhà. Các thầy hiện đại xếp trầu bà vào nhóm cây "tốt" vì dây vươn dài, lá hình tim, dễ sống — những ý nghĩa gán theo hình dáng. Có thầy cho trầu bà hợp người mệnh Mộc, mệnh Hỏa vì màu xanh; cách gán này giống các cây lá xanh khác, xem bài cây hợp mệnh.

Nếu đọc câu "lông tóc" theo nghĩa thực tế, nó nhắc một điều hữu ích với trầu bà: tóc cần gọn. Dây trầu bà để mọc tràn che kín cửa sổ, bám tường ẩm là làm tối phòng và giữ ẩm tường; tỉa gọn mới đúng tinh thần ấy.

Đọc cho đúng mức

• "Trầu bà hút bức xạ" không có cơ sở. Nghiên cứu năm 1989 đo hóa chất bay hơi trong buồng kín, không đo bức xạ.
• Khả năng lọc không khí của cây trong nhà thật là rất nhỏ so với thông gió, theo bài tổng quan đã dẫn.
• Độc tính là có thật nhưng thường nhẹ; thông tin ở đây là kiến thức phổ thông, không thay lời bác sĩ, bác sĩ thú y.
• Ý nghĩa phong thủy của trầu bà là gán theo hình, không có trong sách cổ.

Việc nên làm

• Đặt trầu bà ở chỗ sáng gián tiếp, tránh nắng trưa chiếu thẳng sau kính.
• Muốn lá to: cho leo cột ẩm. Muốn chậu dày: cắt ngọn dây dài, giâm lại đoạn cắt.
• Tưới khi đất mặt khô 2 – 3 cm; lá mất vệt vàng thì dời gần cửa sổ hơn.
• Nhà có trẻ nhỏ, mèo: treo cao hoặc để ngoài tầm với.
• Cành tỉa thừa bỏ rác, không vứt ra ven rừng, ven suối.

Nguồn tham khảo

• Hoàng Đế Trạch Kinh — đoạn ví nhà như thân người, cây cỏ là lông tóc (đại ý).
• Wolverton B. C., Johnson A., Bounds K., Interior Landscape Plants for Indoor Air Pollution Abatement, báo cáo NASA, 1989.
• Cummings B. E., Waring M. S., "Potted plants do not improve indoor air quality: a review and analysis of reported VOC removal efficiencies", Journal of Exposure Science & Environmental Epidemiology, 2020.