Tư thiên, tại tuyền: lục khí cai quản nửa năm đầu và nửa năm sau

Tư thiên là khí cai quản nửa đầu năm vận khí, tại tuyền là khí cai quản nửa sau; cả hai do chi của năm quyết định. Năm Tý Ngọ là Thiếu Âm tư thiên, Dương Minh tại tuyền; năm Mùi 2027 là Thái Âm tư thiên, Thái Dương tại tuyền. Năm vận khí theo phần lớn sách bắt đầu ở tiết Đại Hàn, không ở Tết.

Bảng mười hai chi năm

Tố Vấn chép bảng này ở thiên Thiên Nguyên Kỷ, lời Quỷ Du Khu:

Năm Tý Ngọ, ở trên thấy Thiếu Âm; năm Sửu Mùi thấy Thái Âm; năm Dần Thân thấy Thiếu Dương; năm Mão Dậu thấy Dương Minh; năm Thìn Tuất thấy Thái Dương; năm Tỵ Hợi thấy Quyết Âm. — Tố Vấn, Thiên Nguyên Kỷ đại luận

"Ở trên" là tư thiên. Tại tuyền là "ở dưới", luôn đứng đối diện:

Hai chi đối xung (Tý với Ngọ, Sửu với Mùi…) luôn chung một khí tư thiên, nên khí của năm lặp lại sau sáu năm, không phải mười hai.

Quy luật ghép: âm đối dương cùng bậc

Bảng trên không cần học thuộc nếu biết một quy luật. Ba âm, ba dương được đánh bậc theo lượng khí: Quyết Âm là nhất âm, Thiếu Âm là nhị âm, Thái Âm là tam âm; Thiếu Dương là nhất dương, Dương Minh là nhị dương, Thái Dương là tam dương. Tư thiên và tại tuyền luôn là một âm một dương cùng bậc:

• nhị âm Thiếu Âm đối nhị dương Dương Minh (năm Tý Ngọ, Mão Dậu);
• tam âm Thái Âm đối tam dương Thái Dương (năm Sửu Mùi, Thìn Tuất);
• nhất âm Quyết Âm đối nhất dương Thiếu Dương (năm Dần Thân, Tỵ Hợi).

Biết tư thiên là suy ngay ra tại tuyền. Thứ tự của sáu khí trong năm (khách khí) cũng đi theo vòng nhất âm, nhị âm, tam âm, nhất dương, nhị dương, tam dương; tư thiên đứng ở bước thứ ba, tại tuyền ở bước thứ sáu. Cách xếp đủ sáu bước ở bài chủ khí, khách khí.

"Nửa năm trước, khí trời làm chủ"

Nửa năm trước khí trời làm chủ, nửa năm sau khí đất làm chủ; trên dưới giao nhau thì khí giao làm chủ; thế là đủ kỷ của một năm. — Tố Vấn, Lục Nguyên Chính Kỷ đại luận

"Khí trời" là tư thiên, "khí đất" là tại tuyền. Nửa năm ở đây tính theo sáu bước khí, mỗi bước "sáu mươi độ có lẻ" (lời thiên Lục Vi Chỉ), tức khoảng sáu mươi mốt ngày, bốn tiết khí. Ba bước đầu (từ Đại Hàn tới Đại Thử) thuộc tư thiên, ba bước sau (từ Đại Thử tới Đại Hàn năm sau) thuộc tại tuyền. Chữ "chủ" nên hiểu là "nổi trội", không phải "chỉ có khí ấy": trong mỗi bước còn chủ khí cố định và khách khí riêng.

Ví dụ ba năm, ngày giờ tính bằng máy

Giờ các tiết dưới đây do bộ máy âm lịch của site tính theo kinh độ mặt trời, giờ Việt Nam:

Năm Mậu Thân 2028 kết thúc ở Đại Hàn 20/1/2029 (2 giờ 06).

Ba năm cho ba kiểu quan hệ giữa vận và khí:

• 2026: vận Thuỷ thái quá, tư thiên là Hoả. Thuỷ khắc Hoả: vận lấn khí, sách gọi kiểu này là "vận khắc khí".
• 2027: vận Mộc bất cập, tư thiên là Thổ. Mộc khắc Thổ nhưng Mộc lại yếu; sách tả năm ấy thấp khí nổi (bài vận khí 2027).
• 2028: vận Hoả thái quá, tư thiên cũng Hoả. Vận và khí cùng hành, gọi là năm thiên phù (bài vận khí 2028).

Năm vận khí đổi ở đâu: Đại Hàn, Lập Xuân hay Tết

Đây là chỗ hay bị nhầm nhất khi đem vận khí ra đọc. Có bốn mốc người ta dùng:

Nguyên văn Tố Vấn (Lục Vi Chỉ đại luận) chỉ ghi giờ khởi của bước khí đầu bằng khắc trên đồng hồ nước, "năm Giáp Tý, sơ khí khởi ở thuỷ hạ nhất khắc", mà không gọi tên tiết. Việc gắn mốc ấy vào tiết Đại Hàn là cách hiểu của các nhà chú giải, nay thành quy ước phổ biến. Một bài tổng quan đăng năm 2022 trên Tạp chí Cơ sở Y học Trung y Trung Quốc (Hùng Vi Phong, Hạ Quyên và cộng sự) ghi nhận rằng các nghiên cứu về điểm khởi của lục khí "mỗi bên một kết luận", chưa thống nhất.

Hệ quả thực tế: từ 20/1 đến 16/2/2026, lịch âm vẫn là năm Ất Tỵ, nhưng theo Đại Hàn thì vận khí đã sang năm Bính Ngọ. Ai đọc bài vận khí trong khoảng ấy cần biết mình đang ở năm vận khí nào.

Sách cổ nói gì

Ngoài hai đoạn đã dẫn, Tố Vấn thiên Ngũ Vận Hành có đoạn về "tả hữu", tức hai khí đứng hai bên tư thiên, đại ý: thấy Quyết Âm ở trên thì bên trái là Thiếu Âm, bên phải là Thái Dương; thấy Thiếu Âm thì trái Thái Âm, phải Quyết Âm… — Tố Vấn, Ngũ Vận Hành đại luận (đại ý)

Bình: đoạn này cho thấy người xưa hình dung sáu khí như sáu vị trí xoay vòng quanh trời, tư thiên ở đỉnh, tại tuyền ở đáy, các "gián khí" hai bên. Bảng mười hai chi chỉ là cách định vòng ấy đang quay tới đâu trong năm.

Đọc cho đúng mức

• Tư thiên, tại tuyền là mô hình chu kỳ sáu năm suy từ chi năm. Khí hậu thật không lặp sau sáu năm một cách đều đặn.
• Mốc đầu năm vận khí còn tranh luận; bài này theo Đại Hàn như phần lớn sách.
• Học thuyết hình thành ở lưu vực Hoàng Hà; khí hậu Việt Nam, nhất là phía Nam, khác hẳn, nên mọi suy luận về "nửa năm ẩm, nửa năm lạnh" phải dè dặt.
• Không dùng tư thiên, tại tuyền để tự đoán bệnh của mình hay của người nhà.

Việc nên làm

• Khi đọc một bài về vận khí năm nào, kiểm ba thứ: chi năm cho tư thiên gì, tại tuyền gì; năm vận khí bắt đầu từ mốc nào; tác giả lấy Đại Hàn hay Tết.
• Nếu muốn dùng như lời nhắc dưỡng sinh, áp vào thời tiết thật đang diễn ra ở nơi mình sống, theo dõi dự báo khí tượng (xem dưỡng sinh theo 24 tiết khí).
• Có triệu chứng bất thường, đi khám; đừng đợi "qua nửa năm đổi khí".

📅Lịch âm – lịch vạn niên
Lịch tháng âm dương, can chi, tiết khí, ngày hoàng đạo.Mở

Nguồn tham khảo

• Hoàng Đế Nội Kinh — Tố Vấn, Thiên Nguyên Kỷ đại luận ("Tý Ngọ chi tuế, thượng kiến Thiếu Âm…"), Lục Nguyên Chính Kỷ đại luận ("tuế bán chi tiền, thiên khí chủ chi…"), Lục Vi Chỉ đại luận (giờ khởi các bước khí năm Giáp Tý; "bộ" là sáu mươi độ có lẻ); nguyên văn đối chiếu bản Wikisource tiếng Trung.
• Tố Vấn, Ngũ Vận Hành đại luận — đoạn tả hữu gián khí (đại ý).
• Hùng Vi Phong, Chu Tiểu Hàm, Hạ Quyên, Lương Phong, Trương Lâm, Trương Hiên — "Tổng quan hai mươi năm nghiên cứu tương quan ngũ vận lục khí và khí tượng", Tạp chí Cơ sở Y học Trung y Trung Quốc, 28(8), 2022, tr. 1383 – 1386.
• Giờ các tiết Đông Chí, Đại Hàn, Lập Xuân, Đại Thử năm 2026 – 2029: bộ máy âm lịch của aihuyenhoc.com (`app/Core/TuVi`).