Vận Khí Bí Điển của Hải Thượng Lãn Ông: người Việt đọc vận khí thế nào

Vận Khí Bí Điển là tập Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác viết năm 1786, bổ sung vào bộ Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh. Sách ghép phép xem mây, xem gió đầu năm với lý thuyết chủ vận, khách vận, chủ khí, khách khí. Nó cho thấy Lãn Ông đọc vận khí như một phép quan sát trời đất tại chỗ, không chỉ tra bảng.

Bài này nói rõ những gì chúng tôi đối chiếu được và những gì chưa: vị trí của tập sách trong bộ Tâm Lĩnh, nội dung theo các bản giới thiệu và bản trích dịch, nguyên tắc "đọc theo địa thế" mà chính Nội Kinh đã đặt ra, và chỗ Lãn Ông thật sự chỉnh lý cho phương Nam.

Tập sách nằm ở đâu trong bộ Tâm Lĩnh

Lãn Ông (1724 – 1791; có tài liệu ghi năm sinh 1720) viết xong phần cơ bản của bộ sách và đề tựa năm 1770, rồi bổ sung dần. Vận Khí Bí Điển là tập cuối trong bốn tập viết thêm:

Như vậy, đây là sách của một ông lang đã ngoài sáu mươi tuổi, viết sau nhiều chục năm hành nghề, và là một trong những tập đến tay người đọc chữ Quốc ngữ muộn nhất. Giới thiệu chung về cả bộ sách có ở bài Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh và bài về Hải Thượng Lãn Ông.

Sách gồm những gì

Theo bản giới thiệu các tập của Học viện Y Dược học cổ truyền Việt Nam, Vận Khí Bí Điển "chọn lấy bài phú Chiêm Vận, phong giác của họ Vương và thiên Ngọc Lịch, ngũ hành, chia ra cách xem mây, xem gió, chủ vận, khách vận, chủ khí, khách khí, lập thành từng cách nghiệm đoán". Mục lục một bản trích dịch đang lưu hành cũng chia sách thành hai phần lớn:

Phần thứ hai là lý thuyết ngũ vận lục khí quen thuộc của Nội Kinh, mà các bài ngũ vận lục khí và chủ khí, khách khí trên site đã trình bày. Phần đáng chú ý là phần thứ nhất.

Ba tên sách Lãn Ông chọn lọc (phú Chiêm Vận, phong giác họ Vương, thiên Ngọc Lịch) chúng tôi chưa xác định được là những văn bản cụ thể nào. "Phong giác" là tên một phép xem gió rất cổ của Trung Hoa, đoán việc lành dữ theo hướng và tính chất của gió; các binh thư đời sau còn chép riêng mục phong giác.

Phần xem mây gió: vận khí như một phép quan sát

Theo bản trích dịch lưu hành (chúng tôi chưa đối chiếu được nguyên văn chữ Hán), phần đầu sách dạy dựng một đài cao ở nơi vắng, cắm cột cờ để xem hướng gió, cột cao thấp khác nhau theo mùa; vào giờ Dần ngày mùng Một tháng Giêng, người xem lên đài nhìn khí mây năm phương. Màu khí được đọc theo ngũ hành: xanh là phong, đỏ là nhiệt, vàng là thấp, đen là hàn, trắng là táo. Rồi xét mây hiện ở phương nào, gió thổi từ phương nào tới, phương ấy gặp sinh hay khắc, có các thần sát như Thiên Đức, Nguyệt Đức, Thái Tuế hay không, để đoán năm ấy phương nào nhiều dịch bệnh.

Đoạn này cho thấy hai điều về cách Lãn Ông hiểu vận khí:

1. Vận khí không chỉ là phép tính can chi. Bên cạnh bảng chủ khí, khách khí suy từ năm can chi, ông giữ cả một truyền thống quan sát trời đất tại chỗ: mây, gió, màu khí. Lối này gần với phép "chiêm hậu" đời Hán hơn là với các bảng tra năm.
2. Vận khí ở đây trộn với thuật số. Thần sát, tam hợp, Thái Tuế là ngôn ngữ của lịch pháp chọn ngày, không có trong bảy thiên đại luận về vận khí của Tố Vấn. Tập sách cho thấy ở thế kỷ mười tám, ranh giới giữa y lý và thuật số trong giới thầy thuốc còn rất mờ.

Gốc của việc xem gió có ngay trong Linh Khu. Thiên Cửu Cung Bát Phong đặt tên tám thứ gió theo tám phương và nói mỗi thứ gió hại tạng nào; thiên Tuế Lộ Luận dặn xem gió mưa vào ngày Đông Chí để đoán năm ấy dân nhiều hay ít bệnh. Lãn Ông dời mốc xem về sáng mùng Một Tết, theo tập quán lịch của người Việt.

Nội Kinh đã dặn: đọc vận khí theo địa thế

Câu hỏi "người Việt đọc vận khí thế nào" có một câu trả lời nằm sẵn trong Nội Kinh. Thiên Dị Pháp Phương Nghi Luận tả phương Nam là nơi dương thịnh, đất thấp, nước đất yếu, sương mù tụ lại; người ở đó hay mắc chứng co rút, tê bại. Thiên Ngũ Thường Chính Đại Luận nói rõ hơn: đất có cao thấp thì khí có ấm mát; nơi cao khí lạnh, nơi thấp khí nóng; ngay trong một châu, sự sinh hóa và thọ yểu đã khác nhau vì địa thế.

Nói cách khác, chính sách gốc của vận khí đã thừa nhận rằng bảng vận khí suy cho cả thiên hạ không đúng như nhau ở mọi nơi. Một thầy thuốc ở Hương Sơn, Hà Tĩnh, đọc bảng ấy mà không xét khí hậu nơi mình ở là đọc sai ngay theo lời Nội Kinh.

Một minh họa của chúng tôi (không phải của Lãn Ông): Linh Khu gọi gió từ phương Tây Nam là "Mưu phong", vào tạng Tỳ, tính khí "yếu". Ở Hà Tĩnh, gió Tây Nam đầu hè lại là gió Lào khô nóng dữ dội. Người tra bảng sẽ gọi nó là gió "yếu"; người đứng trên đài mà nhìn trời như Vận Khí Bí Điển dạy sẽ thấy ngay một thứ gió nóng và khô. Phép quan sát tại chỗ, dù thô sơ, tự nó đã mang theo sự chỉnh lý cho địa phương.

Lãn Ông chỉnh lý cho phương Nam ở đâu

Cần nói thẳng: theo những gì chúng tôi đọc được (các bản giới thiệu và một bản trích dịch), chúng tôi chưa thấy một chương riêng trong Vận Khí Bí Điển bàn chuyện sửa bảng vận khí cho khí hậu phương Nam. Lời nói rằng tập này "chỉnh vận khí cho nước Nam" nên được hiểu thận trọng cho tới khi có người đối chiếu nguyên văn.

Chỗ Lãn Ông chỉnh lý cho phương Nam rõ ràng nhất lại nằm ở tập khác: Ngoại Cảm Thông Trị. Theo các bản giới thiệu, ông cho rằng nước Nam không có bệnh "thương hàn" đúng như Trương Trọng Cảnh tả cho vùng lạnh phương Bắc; người ta mắc ngoại tà phần nhiều là cảm mạo, nên ông không theo nguyên khung lục kinh của Thương Hàn Luận mà tự lập phương giải biểu cho người phương Nam. Đó là cùng một tinh thần với lời Nội Kinh về địa thế, chỉ là áp vào bệnh cảm chứ không vào bảng năm.

Đặt hai tập cạnh nhau, có thể tóm cách "người Việt đọc vận khí" của Lãn Ông như sau: giữ lý thuyết, nhưng đặt việc nhìn trời đất thật và nhìn người bệnh thật lên trước bảng tính.

Sách cổ nói gì

Dịch: Phương Nam là nơi trời đất nuôi lớn, chỗ dương thịnh. Đất thấp, nước đất yếu, là nơi sương mù tụ lại. — Tố Vấn, thiên Dị Pháp Phương Nghi Luận

Dịch: Vì thế đất có cao thấp, khí có ấm mát; nơi cao khí lạnh, nơi thấp khí nóng. — Tố Vấn, thiên Ngũ Thường Chính Đại Luận

Dịch: Gió từ phương Tây Nam tới gọi là Mưu phong. — Linh Khu, thiên Cửu Cung Bát Phong

Bình: ba câu này là nền cho mọi cố gắng "Việt hóa" vận khí. Hai câu đầu nằm trong chính Tố Vấn, nghĩa là việc đọc vận khí theo vùng không phải là sửa sách, mà là làm đúng sách. Câu thứ ba nhắc rằng các bảng gió, bảng khí của Nội Kinh được viết từ một vùng đất cụ thể; mang sang vùng khác thì phải nhìn lại.

Về Vận Khí Bí Điển, chúng tôi chỉ dẫn đại ý theo bản giới thiệu và bản trích dịch, vì chưa có trong tay nguyên văn chữ Hán.

Đọc cho đúng mức

• Chưa đối chiếu nguyên văn. Phần nội dung xem mây gió trong bài dựa trên bản giới thiệu và một bản trích dịch lưu hành; tên ba văn bản Lãn Ông chọn lọc chưa được xác định.
• Vận khí học chưa được kiểm chứng như một phép dự báo. Các nghiên cứu đối chiếu vận khí với dữ liệu khí tượng, dịch tễ cho kết quả không nhất quán (xem vận khí học có kiểm chứng được không).
• Xem mây gió không thay dự báo thời tiết. Phép quan sát của người xưa có giá trị lịch sử; hôm nay, dự báo của cơ quan khí tượng chính xác hơn rất nhiều.
• Giá trị lớn nhất của tập sách là tư liệu: nó cho biết một thầy thuốc Việt thế kỷ mười tám đã tiếp nhận, chọn lọc và trộn lý thuyết vận khí với thuật số như thế nào.

Việc nên làm

1. Muốn đọc Vận Khí Bí Điển, tìm bộ Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh bản tái bản có tập này (các bản in từ 1983 trở đi), và đọc kèm phần ngũ vận lục khí trong Nội Kinh.
2. Khi gặp bài viết nói "Lãn Ông đã chỉnh vận khí cho người Việt", hỏi xem câu ấy dựa trên tập nào, đoạn nào.
3. Muốn xem vận khí năm tới theo lối sách cổ, đọc bài ngũ vận lục khí năm 2027, nhưng theo dõi sức khoẻ và thời tiết bằng nguồn hiện đại.
4. Có triệu chứng bất thường, đi khám.

📅Lịch âm – lịch vạn niên
Lịch tháng âm dương, can chi, tiết khí, ngày hoàng đạo.Mở

Nguồn tham khảo

• Lê Hữu Trác, Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh, tập Vận Khí Bí Điển (1786) — nội dung theo bản giới thiệu của Học viện Y Dược học cổ truyền Việt Nam và mục lục một bản trích dịch lưu hành (đại ý; chưa đối chiếu nguyên văn chữ Hán).
• Tố Vấn, thiên Dị Pháp Phương Nghi Luận và thiên Ngũ Thường Chính Đại Luận (nguyên văn, đối chiếu Wikisource tiếng Trung).
• Linh Khu, thiên Cửu Cung Bát Phong và thiên Tuế Lộ Luận (nguyên văn câu dẫn, đối chiếu Wikisource tiếng Trung).
• Phan Công Tuấn, bài về quá trình dịch và xuất bản bộ Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh — các mốc 1770, 1786, 1885 và các lần dịch, tái bản.