Gematria và Kabbalah: phép đổi chữ thành số của người Do Thái khác thần số học thế nào

Gematria là phép tính tổng giá trị số của các chữ cái Hebrew trong một từ, rồi nối những từ có cùng tổng để rút ra một cách hiểu kinh văn. Nó xuất hiện trong văn liệu rabbi khoảng thế kỷ II – III, về sau được giới Kabbalah dùng nhiều. Mục đích của nó là chú giải văn bản, không phải đoán tính cách hay vận mệnh như thần số học hiện đại.

Hai thứ hay bị gộp làm một vì cùng "đổi chữ thành số". Bài này tả gematria làm việc thế nào qua vài ví dụ có trong sách gốc, chỉ ra chỗ nó khác thần số học, rồi đặt nó cạnh một phép quen thuộc hơn với người Việt: chiết tự chữ Hán.

Chữ cái Hebrew vốn là chữ số

Tiếng Hebrew cổ, như tiếng Hy Lạp cổ, không có bộ chữ số riêng. Hai mươi hai chữ cái kiêm luôn việc ghi số:

Vì chữ đã là số, mọi từ đều có một "tổng". Đó là điều kiện tự nhiên để gematria ra đời, và cũng là chỗ khác đầu tiên với thần số học: thần số học phải gán số cho chữ Latinh bằng một bảng đặt ra đầu thế kỷ XX (xem quy đổi chữ viết trong thần số học), còn chữ Hebrew vốn là số trong đời sống hằng ngày.

Người Hy Lạp có phép tương tự gọi là isopsephy; trên tường thành Pompeii còn dòng khắc đại ý "tôi yêu người có con số 545", một trò đố tên bằng tổng chữ.

Gematria trong sách gốc: ba ví dụ

318 người của Abraham. Sách Sáng Thế (14:14) kể Abraham dẫn 318 gia nhân đi cứu cháu. Talmud (Nedarim 32a) ghi một ý kiến: thật ra chỉ có một người, gia nhân Eliezer, vì tên Eliezer viết bằng chữ Hebrew có tổng là 318 (alef 1 + lamed 30 + yod 10 + ayin 70 + zayin 7 + resh 200). Đây là ví dụ kinh điển nhất, và nó cho thấy rõ gematria dùng để làm gì: giải một con số trong văn bản thiêng bằng một cái tên cũng trong văn bản ấy.

Số 18 và chữ "sống". Chữ chai (sống) gồm het (8) và yod (10), tổng 18. Từ đó có tục người Do Thái mừng quà, quyên góp theo bội số của 18. Đây là gematria đi vào phong tục, gần với cách người Việt chuộng số 6, số 8 vì âm đọc gần "lộc", "phát".

Con số 666. Sách Khải Huyền (13:18) gọi 666 là "số của con thú" và bảo "ai có trí khôn hãy tính". Nhiều nhà nghiên cứu Kinh Thánh cho rằng đây là gematria của tên hoàng đế Nero viết bằng chữ Hebrew (Nron Qsr: 50 + 200 + 6 + 50 + 100 + 60 + 200 = 666); một số bản chép tay cổ ghi 616, khớp với cách viết Nero không có chữ nun cuối. Cách giải này không phải là duy nhất, nhưng nó cho thấy gematria từng được dùng như một mật ngữ chính trị.

Một quy tắc bình giải, không phải một phép bói

Chữ "gematria" lần đầu xuất hiện trong văn liệu như quy tắc thứ 29 trong ba mươi hai quy tắc bình giải kinh văn gán cho Rabbi Eliezer, con Rabbi Yose người Galilee, khoảng năm 200 (có bản đếm lệch một số thứ tự). Nguồn gốc chữ ấy chưa rõ: có ý kiến cho là từ chữ Hy Lạp geometria, có ý kiến cho là biến dạng của một chữ chỉ "chữ cái" hay "người chép sách".

Vị trí ấy nói lên bản chất của nó: gematria là một công cụ đọc văn bản, đứng cạnh những quy tắc khác như suy từ nhẹ ra nặng, so hai câu có chữ chung. Các rabbi dùng nó để gợi thêm một tầng nghĩa, thường như một lời bàn phụ, không như bằng chứng chính. Không có quy tắc nào dạy cộng ngày sinh của một người để biết tính nết người ấy.

Kabbalah: con chữ như chất liệu của sáng tạo

Kabbalah là dòng thần bí Do Thái phát triển mạnh từ thế kỷ XII – XIII ở Provence và Tây Ban Nha, với bộ Zohar là văn bản trung tâm. Trước đó có cuốn Sefer Yetzirah (Sách Sáng Tạo), niên đại còn tranh cãi, coi hai mươi hai chữ cái và mười con số là những "đường" mà qua đó thế giới được tạo ra.

Trong khung ấy, con chữ không chỉ ghi lời mà là chất liệu, nên tính toán trên con chữ (cộng giá trị, hoán vị, lấy chữ đầu của nhiều chữ ghép thành chữ mới) trở thành một cách chiêm nghiệm. Các nhà Kabbalah dùng gematria rộng rãi, cùng với notarikon (đọc mỗi chữ cái như chữ đầu của một từ) và các phép hoán chữ. Nhưng đối tượng vẫn là văn bản và Thượng Đế, không phải tính cách của người chiêm nghiệm.

Khác thần số học ở đâu

Chỗ khác ở hàng "rút gọn" đáng để ý: gematria giữ nguyên tổng vì cái nó cần là trùng khớp chính xác giữa hai từ. Thần số học rút mọi thứ về chín con số, nên hàng triệu cái tên chia nhau một lời giải; đó là một phép phân loại, không còn là phép đọc văn bản.

Thần số học hiện đại đôi khi mượn danh Kabbalah để tăng vẻ cổ kính, nhất là những hệ bán theo nhãn "Kabbalah numerology". Phần lớn các hệ ấy dùng bảng chữ Latinh và rút gọn về 1 – 9, tức là thần số học Mỹ mang tên mới.

Đặt cạnh chiết tự chữ Hán

Phương Đông có một phép cùng tinh thần "đọc thêm nghĩa từ hình con chữ": chiết tự, tách một chữ Hán thành bộ phận để đọc ý. Ví dụ quen thuộc: chữ 好 (hảo, tốt) gồm 女 (nữ) và 子 (tử), "có gái có trai là tốt"; chữ 忍 (nhẫn, nhịn) là 刃 (lưỡi dao) đặt trên 心 (tim). Từ đây có cả nghề đoán chữ (trắc tự): người hỏi viết một chữ, thầy tách chữ ra mà nói chuyện cát hung.

Gematria và chiết tự giống nhau ở một điểm: cả hai coi con chữ của một nền văn tự thiêng là chỗ chứa nghĩa ẩn. Khác nhau ở cách làm: gematria đi qua con số, chiết tự đi qua hình chữ. Phương Đông cũng có phép đi qua con số, là đếm số nét chữ Hán trong tên, nhưng phép ấy (tính danh theo ngũ cách) chỉ phổ biến từ Nhật Bản đầu thế kỷ XX, cùng thời với thần số học Mỹ (xem ngũ cách tính danh và số nét chữ Hán).

Đọc cho đúng mức

• Gematria là một truyền thống bình giải có thật, lâu đời, trong văn hoá Do Thái; nhắc đến nó không có nghĩa là xác nhận các trùng khớp số mang thông điệp thật. Ngay trong truyền thống ấy, gematria thường chỉ là lời bàn phụ.
• Với bất kỳ hệ "chữ thành số" nào, trùng khớp là chuyện dễ: có hàng vạn từ và chỉ vài nghìn tổng có thể. Tìm được hai từ cùng tổng không chứng minh gì.
• Các ví dụ trong bài lấy từ văn bản gốc và các bộ bách khoa đã công bố; việc giải 666 là Nero là ý kiến phổ biến trong giới nghiên cứu, không phải kết luận duy nhất.
• Bài viết về văn hoá và lịch sử; không bàn về đức tin của bất kỳ tôn giáo nào.

Việc nên làm

1. Khi gặp sản phẩm "thần số học Kabbalah", xem nó dùng chữ gì và có rút gọn về 1 – 9 không; nếu có, đó là thần số học hiện đại mang tên khác.
2. Đọc gematria như một chương của lịch sử đọc văn bản, đặt cạnh chiết tự, phép đọc sấm, phép đọc Kinh Dịch của phương Đông.
3. Nếu thích trò chơi con chữ, thử tự tính tổng isopsephy hay gematria của vài từ, rồi đếm xem tìm được bao nhiêu "trùng hợp": đó là bài học tốt nhất về sức mạnh của trùng hợp.

Nguồn tham khảo

• Talmud Babli — Nedarim 32a: ý kiến cho rằng 318 gia nhân là Eliezer, theo giá trị chữ của tên.
• Baraita ba mươi hai quy tắc của Rabbi Eliezer con Rabbi Yose người Galilee — quy tắc thứ 29: gematria (đại ý).
• Jewish Encyclopedia (1901–1906) — mục "Gematria": nguồn gốc chữ, lần xuất hiện đầu, các ví dụ trong Talmud và Midrash.
• Tân Ước — Khải Huyền 13:18; các bản chép tay ghi 616.