Số nét chữ Hán trong tính danh: tính theo Khang Hy hay giản thể, bộ Thủy tính 3 hay 4 nét

Tính danh theo lối Đài Loan, Nhật tính số nét theo Khang Hy Tự Điển: chữ phồn thể, và bộ thủ viết gọn phải quy về dạng gốc, nên bộ Thủy (氵) tính 4 nét, bộ Thảo (艹) tính 6, bộ Phụ (阝 bên trái) tính 8. Đếm theo chữ giản thể hay nét viết tay sẽ ra con số khác, và ngũ cách đổi theo.

Bài ngũ cách tính danh đã giải năm cách và lấy ví dụ Nguyễn Minh Anh. Bài này là phần tra cứu đi kèm: bảng đủ các bộ bị quy đổi, những chỗ chính giới tính danh còn cãi nhau (bộ Nguyệt, số đếm, bộ nằm bên trong chữ), số nét của các họ Việt phổ biến, và một tên khác chạy ra ba bộ số.

Ba cách đếm, ba con số

Cùng một chữ có thể có ba con số nét:

1. Đếm chữ giản thể theo chuẩn Trung Quốc đại lục. Ví dụ Trần viết 陈: bộ 阝 hai nét, chữ 东 năm nét, cộng 7.
2. Đếm chữ phồn thể theo nét viết. Trần viết 陳: 阝 hai nét, 東 tám nét, cộng 10. (Chuẩn chữ viết ở Đài Loan, Nhật có chỗ đếm 阝, 艹 nhiều hơn một nét, nên có nơi ra 11.)
3. Đếm Khang Hy. Chữ phồn thể, bộ thủ quy về dạng gốc: 阝 bên trái là bộ Phụ 阜, tám nét; cộng tám nét phần ngoài bộ, ra 16.

Tính danh lối Kumasaki (gốc của ngũ cách) và phần lớn sách tính danh Đài Loan dùng cách thứ ba. Lý do được nêu là "nét theo nghĩa": bộ 氵 vốn là chữ 水, mang nghĩa nước, nên phải tính bằng số nét của 水. Đây là quy ước của tính danh, không phải luật của chữ Hán; Khang Hy Tự Điển chỉ dùng số nét để xếp chữ cho dễ tra.

Một điều cần nói thẳng với người Việt: tên Việt viết bằng chữ Hán xưa nay dùng chữ phồn thể (chữ Hán trong gia phả, sắc phong, câu đối). Việt Nam chưa bao giờ dùng chữ giản thể. Đếm tên Việt bằng chữ giản thể là đếm một chữ mà gia đình mình không viết.

Bảng các bộ bị quy đổi

Bảng dưới gom các bộ viết gọn hay gặp trong tên. "Nét viết" là số nét khi viết bộ ấy trong chữ (theo cách đếm phổ biến ở đại lục); "Khang Hy" là số nét của bộ gốc.

Hai dòng 阝 là chỗ dễ sai nhất. Cùng một hình 阝, đứng bên trái là bộ Phụ (gò đất, 8 nét), đứng bên phải là bộ Ấp (thành ấp, 7 nét). Họ Nguyễn 阮 và họ Đặng 鄧 vì thế quy đổi khác nhau dù cùng có một nét móc như nhau.

Số nét ngoài bộ của từng chữ trong bảng chúng tôi lấy từ cơ sở dữ liệu Unihan của Unicode (trường bộ thủ – số nét ngoài bộ), rồi cộng tay với số nét bộ gốc.

Ba chỗ chính giới tính danh còn chưa thống nhất

Bộ Nguyệt hay bộ Nhục. Chữ có 月 bên trái hoặc bên dưới có hai nguồn: 月 là mặt trăng (như 朗 Lãng, 期 Kỳ) và 月 là dạng gọn của 肉 thịt (như 胡 Hồ, 育 Dục, 能 Năng). Khang Hy xếp 胡 vào bộ Nhục, nên phái Khang Hy tính họ Hồ 11 nét (6 + 5). Có phái khác giữ 9 nét vì "trông là mặt trăng". Họ Hồ, họ Năng vì thế có hai con số ngay trong giới tính danh.

Chữ số tính theo nghĩa. Nhiều sách tính danh Đài Loan tính các chữ số 一 đến 十 theo giá trị: 四 (Tứ) tính 4 dù viết 5 nét, 五 (Ngũ) tính 5 dù viết 4 nét, 七 (Thất) tính 7, 八 (Bát) tính 8, 九 (Cửu) tính 9, 十 (Thập) tính 10 dù chỉ viết 2 nét. Sách khác không theo lối này. Tên có chữ Cửu, chữ Thập là chỗ hai phái lệch nhau xa nhất: tám nét cho một chữ.

Bộ nằm bên trong chữ. Quy đổi chỉ áp cho bộ chính của chữ, theo đa số sách. Chữ 蓮 Liên thuộc bộ Thảo, nên 艹 đổi thành 6 nét; còn chữ 連 nằm bên trong có 辶, phần ấy giữ theo số nét Khang Hy ghi cho phần ngoài bộ (11 nét), không đổi tiếp thành 辵 7 nét. Một số phái đổi cả bộ nằm bên trong, làm 蓮 tăng thêm mấy nét. Khi hai trang mạng cho một chữ hai con số khác nhau, đây là nguyên nhân hay gặp.

Số nét các họ Việt phổ biến

Nhìn cột cuối: họ Đặng chênh từ 4 (giản thể) tới 19 (Khang Hy), gấp gần năm lần. Họ Lê, Vũ, Đỗ, Lý, Ngô thì cách nào cũng gần như một số. Nghĩa là mức "rủi ro tính sai" của phép ngũ cách không đều giữa các họ: người họ Lê ít bị ảnh hưởng, người họ Đặng, Trần, Quách bị ảnh hưởng nặng.

(Riêng "nét viết" của chữ phồn thể: chuẩn Đài Loan đếm 阝 ba nét, 艹 bốn nét, nên Trần, Phạm, Đặng, Quách ở đó cộng thêm một nét so với cột này.)

Một tên chạy ra ba bộ ngũ cách

Lấy tên Trần Hải Liên, chữ Hán 陳海蓮 (Liên là hoa sen). Số nét từng chữ:

Tên ba chữ, họ đơn: Thiên cách = họ + 1; Nhân cách = họ + chữ thứ hai; Địa cách = chữ thứ hai + chữ thứ ba; Ngoại cách = chữ thứ ba + 1; Tổng cách = cộng cả ba.

Không một con số nào trùng nhau giữa ba cột. Theo bảng 81 số phổ biến trong sách tính danh Đài Loan, Nhân cách, cách được coi nặng nhất, ra ba lời: 17 được xếp tốt, 20 xếp xấu, 27 bị nhiều bảng xếp xấu hoặc nửa tốt nửa xấu. Tổng cách cũng vậy: 33 được xếp tốt, 44 xếp xấu, 27 như vừa nói. Tam tài thì từ "Kim sinh Thủy" (cột một) sang "Thủy sinh Mộc, Thủy khắc Hỏa" (cột hai) rồi "ba Kim" (cột ba).

Cùng một cô bé, cùng một cái tên, ba bản đọc khác nhau chỉ vì người tính chọn cách đếm nào. Nếu ai đó khuyên đổi tên vì ngũ cách xấu, câu đầu tiên nên hỏi là: anh chị đếm nét theo cách nào, và chữ Hán của tên là chữ nào.

Sách cổ nói gì

Dịch: Thủy là cái chuẩn (mặt nước làm thước đo phẳng). Là hành của phương Bắc. — Thuyết Văn Giải Tự, mục chữ Thủy

Bình: Hứa Thận đời Đông Hán xếp chữ theo 540 bộ, mỗi bộ là một nhóm nghĩa. Chữ 氵 trong 海, 清 được xếp vào bộ Thủy vì nghĩa nước, không vì số nét. Ý "nét theo nghĩa" của tính danh lấy cảm hứng từ chỗ này, nhưng Thuyết Văn không có phép đếm nét nào.

Hệ 214 bộ và lối xếp chữ trong bộ theo số nét phần ngoài bộ được định hình trong sách Tự Vị của Mai Ưng Tộ (đời Minh, năm 1615), rồi Khang Hy Tự Điển (1716) kế thừa. Phàm lệ của Khang Hy Tự Điển, đại ý: tra chữ thì trước tìm bộ, sau đếm số nét còn lại. Số nét trong từ điển là công cụ tra cứu.

Bình chung: "số nét Khang Hy" trong tính danh là cách đọc lại một từ điển tra chữ theo một quy ước mới của thế kỷ 20. Biết vậy để dùng nó cho đúng tầm: một quy ước đếm, có nhiều biến thể.

Đọc cho đúng mức

• Không có cách đếm "chuẩn" cho tên Việt. Giấy khai sinh không ghi chữ Hán; mỗi người tính phải tự chọn chữ và chọn cách đếm.
• Ngay trong phái Khang Hy cũng có ba chỗ lệch: bộ Nguyệt hay Nhục, chữ số tính theo nghĩa, bộ nằm bên trong chữ.
• Cơ sở dữ liệu chữ cũng không đồng nhất. Các bộ phông và cơ sở dữ liệu chữ Hán (kể cả Unihan) có lúc ghi tổng số nét theo dáng chữ Đài Loan, có lúc theo đại lục. Muốn đếm chắc, đếm từ bộ thủ và số nét ngoài bộ.
• Số nét không có liên hệ đã được chứng minh với đời người. Đây là một phép biểu tượng; giá trị lớn nhất của một cái tên là nghĩa và âm của nó.

Việc nên làm

1. Nếu muốn xem ngũ cách, viết ra chữ Hán phồn thể của từng chữ trong tên trước; với mỗi âm Hán Việt có nhiều chữ (như Minh 明 hay 銘), hỏi người lớn trong nhà xem gia phả ghi chữ nào.
2. Ghi rõ cách đếm đang dùng bên cạnh kết quả: giản thể, phồn thể viết, hay Khang Hy; và cách xử lý bộ Nguyệt, chữ số.
3. Nếu đã có tên đẹp và quen gọi, đừng đổi chỉ vì một con số; xem bài đổi tên có đổi vận không.
4. Khi chọn chữ cho tên con, ưu tiên nghĩa gốc của chữ (chọn chữ Hán Việt cho tên con) và kiểm cách ghép, cách đọc (kiểm tên trước khi đặt).

🀄Lá số Bát Tự (Tứ Trụ)
Bốn trụ năm tháng ngày giờ theo tiết khí, Thập Thần, ngũ hành vượng suy.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Hứa Thận, Thuyết Văn Giải Tự — mục chữ Thủy (nguyên văn câu đầu).
• Mai Ưng Tộ, Tự Vị (1615) — hệ 214 bộ, xếp chữ theo số nét (đại ý).
• Khang Hy Tự Điển (1716) — phàm lệ, cách tra theo bộ và số nét (đại ý).
• Cơ sở dữ liệu chữ Hán Unihan của Unicode — bộ thủ và số nét ngoài bộ của các chữ trong bài; tổng số nét do chúng tôi cộng tay theo từng cách đếm.
• Bảng 81 số dùng để so sánh: bảng phổ biến trong sách tính danh Đài Loan (đại ý; các bảng có vài chỗ xếp khác nhau).