Thần số học, Lạc Thư và Kinh Dịch: con số phương Đông khác phương Tây ở đâu

Thần số học và Lạc Thư đều có một lưới 3×3 với số 5 ở giữa, nên hay bị coi là một. Thật ra chỉ bốn đường qua tâm trùng nhau; bốn đường còn lại khác hẳn. Khác lớn hơn nằm ở bản chất con số: trong Dịch học, số là vị trí, phương hướng và quan hệ; trong thần số học, số là nhãn gắn cho một tính cách.

Trên mạng Việt có nhiều bài gọi biểu đồ ngày sinh là "Lạc Thư phương Tây", hay ghép số chủ đạo với quẻ Dịch. Bài này đặt hai hệ cạnh nhau, chỉ chỗ giống thật, chỗ giống bề ngoài, và chỗ không thể ghép.

Hai lưới 3×3 đặt cạnh nhau

Lạc Thư, theo cách vẽ của sách Việt (phương Nam ở trên):

Biểu đồ ngày sinh của thần số học (lối có mũi tên phổ biến ở Việt Nam):

Lạc Thư là một ma phương: mọi hàng, cột, đường chéo đều cộng ra 15. Biểu đồ thần số học không phải ma phương; nó chỉ là chín chữ số xếp theo thứ tự, mỗi cột đếm từ dưới lên, cột này nối cột kia từ trái sang phải.

Chỗ trùng thật: bốn đường qua số 5

Trong cả hai hình, số 5 nằm giữa và mỗi cặp số cộng lại bằng 10 nằm đối nhau qua tâm: 1 với 9, 2 với 8, 3 với 7, 4 với 6. Vì vậy bốn đường đi qua tâm ở hai hình là cùng bốn bộ ba:

Đây là trùng hợp do số học, không phải do ai chép của ai: hễ xếp 1 đến 9 vào lưới 3×3 với 5 ở giữa sao cho các cặp bù 10 đối xứng qua tâm, thì bốn đường qua tâm luôn là bốn bộ ba ấy. Cùng một bộ ba nhưng mỗi hệ đặt nó ở vị trí khác và đọc nghĩa khác.

Chỗ khác: bốn đường còn lại

Không có phép xoay hay lật nào biến hình này thành hình kia, vì một chi tiết dễ thấy: Lạc Thư đặt bốn số chẵn ở bốn góc, còn biểu đồ thần số học đặt bốn số lẻ ở bốn góc. Muốn chuyển, phải tráo chỗ từng ô. Vì vậy câu "biểu đồ ngày sinh chính là Lạc Thư" sai ở đúng một nửa số đường. Công cụ thần số học của site vẽ hai hình cạnh nhau để bạn thấy điều đó trên chính ngày sinh của mình: bốn đường qua tâm đọc chung, bốn đường biên riêng của Lạc Thư thì tách ra.

Số trong Lạc Thư: một ô là một phương, một quái, một chặng bay

Mỗi ô của Lạc Thư không "là" một tính cách. Nó là một địa chỉ:

Đi theo thứ tự số từ 5 lên 9 rồi vòng 1 đến 4, ta được đường bay của Cửu tinh trong Huyền Không: giữa → Tây Bắc → Tây → Đông Bắc → Nam → Bắc → Tây Nam → Đông → Đông Nam. Mỗi năm, mỗi vận, sao nhập giữa đổi thì cả bàn dịch theo đường bay ấy (xem Lạc Thư là ma phương 3×3). Con số ở đây là thứ tự trên một quỹ đạo, dùng để biết sao nào đang ở phương nào.

Biểu đồ thần số học thì ngược lại: các ô đứng yên, cái thay đổi là số lần một chữ số xuất hiện trong ngày sinh của một người. Ô số 7 trống không có nghĩa gì về phương Tây hay quẻ Đoài; nó chỉ nói ngày sinh của người ấy không có chữ số 7.

Số trong Kinh Dịch: lẻ chẵn, phép đếm và toạ độ

Kinh Dịch dùng số theo ba cách, không cách nào là nhãn tính cách:

Số lẻ chẵn là trời đất. Hệ Từ chia mười số đầu thành hai loại: lẻ thuộc trời, chẵn thuộc đất. Đây là phân loại âm dương, không phải mười kiểu người.

Số là phép đếm cỏ thi. "Đại diễn chi số" — năm mươi cọng, dùng bốn mươi chín — là quy trình chia, đếm, gác lại để ra từng hào. Kết quả cuối mỗi lần là 6, 7, 8 hoặc 9: 7 và 9 cho hào dương, 6 và 8 cho hào âm, trong đó 9 và 6 là hào "già", tức hào động.

Số là toạ độ của hào. Tên một hào như "cửu ngũ" gồm hai con số: "cửu" cho biết đó là hào dương, "ngũ" cho biết nó đứng ở vị thứ năm. Nghĩa của hào đến từ vị trí và quan hệ — có trung không, có chính không, ứng với hào nào, đỡ hay cưỡi hào nào — như bài hào vị: trung, chính, ứng, tỷ đã trình bày. Bỏ con số đi, chỉ giữ vị trí, nghĩa vẫn còn nguyên.

Hà Đồ thì gắn số với ngũ hành và phương: 1 và 6 là Thuỷ ở Bắc, 2 và 7 là Hoả ở Nam, 3 và 8 là Mộc ở Đông, 4 và 9 là Kim ở Tây, 5 và 10 là Thổ ở giữa. Số ở đây là cặp sinh – thành của một hành, chi tiết ở bài Hà Đồ: sinh số, thành số.

Mai Hoa: chỗ gần thần số học nhất, và vẫn khác

Mai Hoa Dịch Số là phép phương Đông "dùng số" rõ nhất: lấy năm, tháng, ngày, giờ âm lịch (hoặc số đếm được) cộng lại, chia 8 lấy dư để ra quẻ, chia 6 lấy dư để ra hào động. Nhìn thì giống thần số học: cũng cộng ngày tháng, cũng lấy dư.

Khác ở bước sau. Con số trong Mai Hoa chỉ là chìa khoá để chọn quẻ; xong việc chọn thì không ai đọc con số nữa. Lời đoán đến từ quan hệ giữa quẻ thể và quẻ dụng, ngũ hành sinh khắc, hỗ quái, biến quái — tức lại là vị trí và quan hệ. Còn thần số học dừng ở con số và đọc thẳng con số ấy.

Bảng so sánh tóm tắt

Sách cổ nói gì

Trời một, đất hai, trời ba, đất bốn, trời năm, đất sáu, trời bảy, đất tám, trời chín, đất mười. — Chu Dịch, Hệ Từ thượng

Bình: mười con số chia đôi thành trời và đất, tức dương và âm. Đó là một cách phân loại, giống chia ngày và đêm, không gán cho số 3 hay số 8 một tính cách riêng.

Số đại diễn là năm mươi, dùng bốn mươi chín. — Chu Dịch, Hệ Từ thượng

Bình: câu này mở đầu đoạn mô tả phép bói cỏ thi. Con số ở đây là số cọng cỏ, tức công cụ của một quy trình.

Sông Hà hiện ra Đồ, sông Lạc hiện ra Thư, thánh nhân noi theo. — Chu Dịch, Hệ Từ thượng

Bình: Hệ Từ chỉ nhắc tên Đồ và Thư, không vẽ hình nào. Hình ma phương 3×3 xuất hiện trong văn bản ở thiên Minh Đường của Đại Đới Lễ Ký đời Hán, đại ý xếp chín gian nhà theo các số hai, chín, bốn / bảy, năm, ba / sáu, một, tám; đến đời Tống, các nhà Dịch học mới gọi hình ấy là Lạc Thư và Chu Hy đặt nó lên đầu sách Chu Dịch Bản Nghĩa. Chuyện này có bài riêng: ma phương Lạc Thư xuất hiện trong văn bản lúc nào.

Đọc cho đúng mức

Có ba lối "lai" đang lưu hành, và bạn nên nhận ra chúng:

1. Gán ngũ hành cho số chủ đạo (số 1, 6 là Thuỷ, số 5 là Thổ…) theo Hà Đồ. Đây là ghép đầu này của hệ này với đầu kia của hệ khác; Hà Đồ không nói gì về tổng ngày sinh dương lịch.
2. Điền chữ số ngày sinh vào ô Lạc Thư thay vì vào biểu đồ thần số học. Lối này phổ biến ở Ấn Độ rồi lan sang mạng Việt. Nó cho ra những "đường" khác hẳn lối mũi tên — cùng một ngày sinh, hai lưới, hai lời đọc.
3. Lấy số chủ đạo tra ra quẻ Dịch. Con số trong Dịch không phải số tính cách, nên phép tra này không có gốc ở bên nào.

Không lối nào trong ba lối ấy sai về số học; chúng chỉ không thuộc về hệ mà chúng mượn tên. Nếu thấy thú vị, cứ đọc như một trò so sánh hình học. Nếu cần lời luận theo lý số phương Đông, hãy dùng đúng công cụ của nó: lá số Tử Vi hay quẻ Dịch, nơi con số làm đúng việc của nó là chỉ vị trí và quan hệ. Nguồn gốc của thần số học có ở bài thần số học là gì.

Việc nên làm

• Mở công cụ thần số học, nhập ngày sinh, nhìn hai lưới cạnh nhau: đánh dấu bốn đường qua tâm (chung) và bốn đường biên (riêng từng hệ).
• Khi gặp một bài "thần số học theo Lạc Thư", tìm xem tác giả đang điền số vào lưới nào. Chỉ câu hỏi đó cũng đủ giải thích vì sao hai bài nói hai điều trái nhau.
• Muốn hiểu Lạc Thư như người xưa dùng, bắt đầu từ đường bay của Cửu tinh, không phải từ ngày sinh.

🔢Thần số học
Số chủ đạo, biểu đồ ngày sinh, năm cá nhân — đặt cạnh Lạc Thư.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Chu Dịch — Hệ Từ thượng truyện (các câu Thiên nhất địa nhị, Đại diễn chi số, Hà xuất Đồ Lạc xuất Thư).
• Đại Đới Lễ Ký — thiên Minh Đường (đại ý về cách xếp số chín gian).
• Chu Hy — Chu Dịch Bản Nghĩa (các đồ đặt đầu sách, đại ý).
• David A. Phillips — The Complete Book of Numerology (biểu đồ ngày sinh, ba mặt phẳng, đại ý).
• Đối chiếu hai lưới: công cụ thần số học của site.