Kỳ Môn trong truyện kiếm hiệp và phim: đảo Đào Hoa, trận đồ đá và Kỳ Môn thật trong sách

Trong truyện Kim Dung, Kỳ Môn Độn Giáp là phép bày cây, bày đá thành mê trận, như rừng đào trên đảo Đào Hoa của Hoàng Dược Sư khiến người lạ đi mãi không ra. Kỳ Môn trong sách cổ là một bàn chín cung tính lại mỗi hai tiếng để chọn giờ và hướng, không có phép làm người lạc lối. Hai thứ dùng chung một cái tên.

Với rất nhiều người Việt, lần đầu nghe bốn chữ "kỳ môn độn giáp" là qua truyện chưởng và phim kiếm hiệp. Hình ảnh ấy đẹp và đáng nhớ, nhưng nó cũng là lý do nhiều người bước vào học Kỳ Môn thật rồi thất vọng, hoặc tệ hơn, tin vào những lời rao "bày trận Kỳ Môn trong nhà". Bài này tách hai thế giới ra, mà không chê bên nào.

Kỳ Môn của Kim Dung: ba cảnh đáng nhớ

Đảo Đào Hoa. Trong Xạ Điêu Anh Hùng Truyện, Hoàng Dược Sư, biệt hiệu Đông Tà, là người tinh thông đủ thứ: võ công, y thuật, cầm kỳ thi hoạ, và "kỳ môn ngũ hành". Đảo của ông trồng đào theo một trận đồ, người không biết lối vào rừng sẽ đi vòng vòng không ra được, phải có người trong nhà dẫn. Quách Tĩnh lần đầu lên đảo lạc ngay trong rừng ấy, còn Hoàng Dung đi lại như đi trong vườn nhà.

Quy Vân Trang. Trang viện của Lục Thừa Phong, học trò cũ của Hoàng Dược Sư, được bố trí theo lối thầy dạy. Hoàng Dung vừa vào đã nhận ra cách xếp đặt và biết phải đi thế nào, chi tiết Kim Dung dùng để báo cho người đọc biết cô là con ai trước khi truyện nói ra.

Đầm Hắc Long. Anh Cô sống giữa đầm lầy, say mê toán thuật, ngày đêm ngồi xếp que tính. Bà ra đề cho Hoàng Dung, và một trong những câu Hoàng Dung đáp là ô vuông chín số mà hàng nào cũng cộng ra mười lăm, bằng câu khẩu quyết "đái cửu lý nhất, tả tam hữu thất, nhị tứ vi kiên, lục bát vi túc, ngũ cư trung ương".

Cảnh thứ ba thú vị nhất, vì nó là thứ duy nhất trong cả ba cảnh có thật trong Kỳ Môn. Ô vuông chín số ấy chính là Lạc Thư, cái khung mà mọi bàn Kỳ Môn đứng lên (xem cửu cung Kỳ Môn). Kim Dung đọc sách rộng; ông đặt đúng một mảnh tri thức thật vào miệng nhân vật, rồi để phần còn lại cho trí tưởng tượng.

Ở bộ Thiên Long Bát Bộ, bộ pháp Lăng Ba Vi Bộ của Đoàn Dự được tả là đi theo các quẻ Kinh Dịch. Đó lại là một lối mượn khác: lấy thứ tự quẻ làm sơ đồ bước chân. Không có sách cổ nào dạy bước theo quẻ như vậy, nhưng ý tưởng "di chuyển theo một trật tự người ngoài không đoán được" là lõi chung của mọi mê trận trong truyện.

Kỳ Môn trong sách: một bàn tính, không phải khu vườn

Đặt cạnh nhau:

Dòng thứ hai là điểm mấu chốt. Trong sách, bàn Kỳ Môn đổi theo giờ: trực phù và trực sử chạy từng giờ, cả bàn xoay theo (xem trực phù, trực sử). Một khu rừng đào trồng cố định không thể "xoay" mỗi hai tiếng. Nói cách khác, chính logic của Kỳ Môn trong sách làm cho mê trận cố định trở thành điều vô nghĩa: nếu cây đứng yên thì nó không còn là Kỳ Môn theo nghĩa của sách nữa.

"Trận đồ" trong sách cổ là gì

Chữ "đồ" trong sách Kỳ Môn là bàn đồ, tức bảng vẽ chín ô của một giờ. Bài ca Yên Ba Điếu Tẩu Ca nói tới 1.080 "cục"; sách đời Minh, Thanh in thành từng trang bàn đồ để tra. Còn "trận" trong binh pháp là đội hình quân lính. Kỳ Môn nối hai thứ ấy theo một cách rất thực tế: tra bàn đồ của giờ định xuất quân để biết nên ra cửa nào, đặt phục binh ở phương nào, phương nào nên tránh.

Ví dụ lối đọc theo sách: Đỗ môn hợp việc ẩn nấp, giữ kín; Thương môn hợp việc săn bắt, đòi nợ; Khai môn hợp việc mở đường, đi xa (bảng đủ ở bài bát môn). Người cầm quân xem cửa nào rơi vào phương nào ở giờ ấy, rồi sắp đặt quân. Không có gì trong đó làm kẻ địch lạc lối bằng phép; nếu có "làm địch lạc", đó là nhờ chọn thời điểm và hướng mà địch không ngờ, đúng nghĩa chữ "kỳ" (bất ngờ) trong binh pháp.

Hình ảnh "thạch trận nhốt người" đến từ Tam Quốc Diễn Nghĩa, hồi Lục Tốn lạc trong bãi đá Khổng Minh xếp ở Ngư Phúc Phố, có đủ tám cửa mang tên bát môn. Chuyện ấy và sử liệu thật về Bát trận đồ được tách bạch ở bài Bát trận đồ và Kỳ Môn. Truyện kiếm hiệp đời sau thừa hưởng trực tiếp hình ảnh này.

Vì sao "độn giáp" thành "tàng hình"

Chữ "độn" có nghĩa là ẩn, lánh. Trong phép tính lịch, "độn Giáp" là giấu can Giáp dưới sáu can khác (xem Lục Giáp ẩn dưới lục nghi). Nhưng từ thời Lục Triều, trong sách Đạo giáo như Bão Phác Tử của Cát Hồng, thiên Đăng Thiệp, các phép mang tên độn giáp còn gắn với việc chọn ngày giờ, phương hướng khi vào núi, giữ mình tránh hiểm (đại ý). Ở đó đã có màu "phép giữ thân".

Qua các truyện thần ma đời Minh như Phong Thần Diễn Nghĩa, nơi các đạo sĩ đánh nhau bằng trận pháp có phép, rồi qua truyện kiếm hiệp thế kỷ 20 và phim ảnh, chữ "độn" trượt dần từ "giấu một can trong bảng tính" sang "giấu người khỏi mắt kẻ thù". "Độn thổ" (chui xuống đất) trong truyện dân gian Việt cũng dùng đúng chữ ấy. Từ đây có câu hỏi quen thuộc "học Kỳ Môn có tàng hình được không", mà câu trả lời theo sách là không: không có văn bản Kỳ Môn còn lại nào hướng dẫn tàng hình.

Truyện không có lỗi, chỉ có người đọc nhầm tầng

Kim Dung không viết sách giáo khoa Kỳ Môn. Ông dùng Kỳ Môn như dùng Cửu Âm Chân Kinh hay Lục Mạch Thần Kiếm: một bí thuật trong thế giới truyện, mang màu học vấn cổ để nhân vật có chiều sâu. Hoàng Dược Sư giỏi kỳ môn là cách nói ông là người uyên bác, khác người, kiêu ngạo vì biết nhiều. Đọc như văn chương, chi tiết ấy đẹp.

Vấn đề chỉ nảy sinh khi người ta đọc nhầm tầng:

• Tin rằng có thể bày "trận Kỳ Môn" trong nhà để giữ của, chặn người xấu. Không có gốc trong sách Kỳ Môn, vốn là sách binh pháp và chọn giờ.
• Tin rằng thầy Kỳ Môn giỏi thì có phép lạ. Người lập bàn giỏi trong sách là người tính đúng và đọc đủ tầng, không phải người làm phép.
• Tin rằng vì truyện hư cấu nên Kỳ Môn là trò bịa. Ngược lại cũng sai: Kỳ Môn là một hệ tính lịch và phương vị có văn bản từ đời Tống, được triều đình chép vào sách binh. Nó có thật như một tri thức lịch sử, dù hiệu quả của nó chưa được kiểm nghiệm.

Sách cổ nói gì

Dịch: Đội chín đạp một, trái ba phải bảy, hai bốn là vai, sáu tám là chân, năm ở giữa. — Khẩu quyết Lạc Thư

Bình: Đây là câu Hoàng Dung đáp Anh Cô trong Xạ Điêu, và là câu có thật duy nhất về Kỳ Môn trong các cảnh nổi tiếng của truyện. Ai muốn đi từ truyện sang sách, hãy bắt đầu từ chính câu này: thuộc ô Lạc Thư là bước đầu tiên để lập một bàn Kỳ Môn.

Dịch: Một nghìn tám mươi cục định ra thuở ấy. — Yên Ba Điếu Tẩu Ca

Bình: Con số 1.080 là 18 cục nhân 60 giờ can chi. Nó cho biết Kỳ Môn trong sách là một tập hợp bàn đổi theo thời gian, không phải một trận cố định. Mê trận trong truyện là một bàn bị "đóng băng", điều mà chính bài ca không cho phép.

Bão Phác Tử, thiên Đăng Thiệp, đại ý: người vào núi phải biết chọn ngày giờ, phương hướng theo phép độn giáp để tránh điều hiểm.

Bình: Đây là gốc của lớp nghĩa "phép giữ thân" mà truyện đời sau phóng đại. Ngay trong văn bản Đạo giáo, nó vẫn là chuyện chọn thời điểm và hướng đi, không phải phép biến mất.

Đọc cho đúng mức

Truyện và sách là hai thể loại. Đánh giá truyện bằng tiêu chuẩn văn chương, đánh giá Kỳ Môn bằng văn bản của nó. Lẫn hai tiêu chuẩn là bất công với cả hai.

Không có văn bản Kỳ Môn nào dạy tàng hình, độn thổ, bày mê trận nhốt người. Những thứ ấy đến từ tiểu thuyết đời Minh và truyện kiếm hiệp hiện đại.

Kỳ Môn trong sách cũng chưa được kiểm nghiệm. Tách được truyện khỏi sách không có nghĩa sách thì đúng; chỉ có nghĩa ta đang nói về đúng thứ cần bàn.

Cảnh giác với dịch vụ "bày trận Kỳ Môn". Những lời hứa bày đồ vật theo trận để giữ nhà, đổi vận, chặn người xấu dựa vào hình ảnh truyện, không dựa vào sách.

Việc nên làm

1. Nếu bạn đến với Kỳ Môn từ truyện Kim Dung, hãy bắt đầu học từ chính câu Hoàng Dung đáp Anh Cô: ô Lạc Thư chín số.
2. Đọc lại cảnh đảo Đào Hoa với một câu hỏi trong đầu: một khu rừng đứng yên thì làm sao "đổi theo giờ" như bàn Kỳ Môn? Câu hỏi ấy là ranh giới giữa truyện và sách.
3. Muốn xem một bàn Kỳ Môn thật trông thế nào, đọc bài lập bàn Kỳ Môn bằng tay.

✨Hỏi AI Huyền Học
Hỏi bất cứ điều gì về tử vi, Kinh Dịch, phong thuỷ, ngày tốt xấu.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Kim Dung, Xạ Điêu Anh Hùng Truyện: các hồi về đảo Đào Hoa, Quy Vân Trang, đầm Hắc Long (đại ý).
• Kim Dung, Thiên Long Bát Bộ: Lăng Ba Vi Bộ (đại ý).
• Khẩu quyết Lạc Thư: "Đái cửu lý nhất…".
• Yên Ba Điếu Tẩu Ca, tương truyền Triệu Phổ đời Tống: câu về 1.080 cục.
• Cát Hồng, Bão Phác Tử, thiên Đăng Thiệp (đại ý).
• La Quán Trung, Tam Quốc Diễn Nghĩa, hồi 84 (đại ý, qua bài Bát trận đồ).