Bát trận đồ của Gia Cát Lượng và Kỳ Môn: sử liệu nói gì, tiểu thuyết thêm gì

Sử chính chỉ chép một câu: Gia Cát Lượng "suy diễn binh pháp, làm Bát trận đồ, đều nắm được chỗ cốt yếu". Không có phép thuật, không có Kỳ Môn. Thạch trận ở Ngư Phúc Phố với tám cửa Hưu, Sinh, Thương, Đỗ, Cảnh, Tử, Kinh, Khai nhốt được Lục Tốn là chi tiết của Tam Quốc Diễn Nghĩa, tiểu thuyết đời Minh, khi Kỳ Môn đã thịnh.

Bảng so sánh: sử, thơ và tiểu thuyết

Đọc theo cột thời gian, câu chuyện lớn dần qua mười một thế kỷ: từ một dòng sử, thành một di tích được thơ ca hoá, rồi thành một phép thuật trong tiểu thuyết.

Sử liệu nói gì

Tam Quốc Chí. Phần truyện Gia Cát Lượng, sau khi kể ông cải tiến nỏ liên phát, chế "trâu gỗ ngựa máy" để chở lương, chép thêm câu về Bát trận (nguyên văn ở mục "Sách cổ nói gì"). Câu ấy đặt Bát trận chung một nhóm với nỏ và xe chở lương: đều là sáng chế kỹ thuật quân sự. Không một chữ nào về bói toán, thiên văn hay Kỳ Môn.

Thủy Kinh Chú. Lịch Đạo Nguyên đời Bắc Ngụy, khi chú giải dòng Trường Giang qua vùng Ngư Phúc, tả một bãi đá phẳng có "Bát trận đồ do Gia Cát Lượng làm", đại ý: đá nhỏ chất thành từng hàng, tám hàng, các hàng cách nhau đều. Đây là ghi chép sớm nhất về một di tích đá cụ thể gắn tên Bát trận. Nó tả hình dạng, không tả phép lạ.

Binh pháp các đời. Bát trận không phải Gia Cát Lượng nghĩ ra từ đầu. Bộ thẻ tre Tôn Tẫn Binh Pháp khai quật ở Ngân Tước Sơn (Sơn Đông) năm 1972 có một thiên mang tên "Bát trận", tức khái niệm này đã có từ thời Chiến Quốc. Đời Đường, sách Lý Vệ Công Vấn Đối ghi lời Lý Tĩnh bàn với Đường Thái Tông rằng trận "lục hoa" của ông đi ra từ bát trận của Gia Cát Lượng (đại ý). Như vậy với người làm binh, Bát trận là một hệ đội hình: tám khối quân bao quanh trung quân, đổi hình theo địa thế, dùng để luyện quân và giữ thế khi hành quân.

Tiểu thuyết thêm gì

Hồi 84 của Tam Quốc Diễn Nghĩa kể, đại ý: sau trận Lục Tốn đốt doanh trại Thục bảy trăm dặm, Lục Tốn đuổi theo Lưu Bị tới Ngư Phúc Phố, thấy có "sát khí" bốc lên mà không thấy quân. Hỏi ra mới biết là những đống đá Khổng Minh xếp khi vào Thục. Lục Tốn vào xem, bỗng gió nổi, cát bay, đá như núi dựng, không tìm được lối ra. Một ông già xuất hiện dẫn ra, tự xưng là Hoàng Thừa Ngạn, bố vợ Khổng Minh. Ông kể trận có tám cửa Hưu, Sinh, Thương, Đỗ, Cảnh, Tử, Kinh, Khai, mỗi ngày mỗi giờ biến hoá vô cùng, có thể địch mười vạn tinh binh; ông đã dẫn Lục Tốn ra theo cửa Sinh.

Ba chỗ tiểu thuyết thêm vào là rõ ràng:

1. Tám cửa mang tên bát môn Kỳ Môn. Đến đời Minh, Kỳ Môn Độn Giáp đã có hệ thống sách vở và bài ca phổ biến; người kể chuyện mượn tên tám cửa để cho trận đá một "cấu trúc" người đọc thời ấy nhận ra ngay.
2. Trận "sống" theo giờ. "Mỗi ngày mỗi giờ biến hoá" là đặc điểm của bàn Kỳ Môn (bàn đổi theo giờ), được gán cho một đống đá cố định.
3. Lối ra là cửa Sinh. Đúng tinh thần sách Kỳ Môn: Sinh môn là một trong ba cửa cát (xem bát môn).

Phần lớn hình ảnh "Gia Cát Lượng giỏi Kỳ Môn" mà người Việt quen, qua truyện, tuồng, phim, đều bắt nguồn từ hồi truyện này và các hồi "mượn gió Đông" cùng loại.

Vậy Bát trận và Kỳ Môn liên quan đến đâu

Hai thứ cùng dùng khung tám phương quanh một trung tâm, cái khung chung của bát quái hậu thiên và cửu cung Lạc Thư. Đội hình tám khối quanh trung quân và bàn chín cung có hình dạng gần nhau, nên người đời sau dễ đặt chúng chồng lên nhau.

Nhưng về văn bản, chưa có tài liệu nào thời Tam Quốc hay gần đó nói Gia Cát Lượng dùng Kỳ Môn. Sách Kỳ Môn có hệ thống sớm nhất còn lại có niên đại rõ là bộ sách đời Cảnh Hựu Bắc Tống, hơn tám trăm năm sau ông. Các sách Kỳ Môn đời sau nhắc Gia Cát Lượng là theo truyền thống "kể tên tổ sư", không phải trích dẫn sử. Bài Gia Cát Lượng có xem thiên văn, bói toán thật không đi kỹ phần nhân vật; phần môn học ở bài Kỳ Môn Độn Giáp là gì.

Sách cổ nói gì

Dịch: Suy diễn binh pháp, làm ra Bát trận đồ, đều nắm được chỗ cốt yếu. — Trần Thọ, Tam Quốc Chí, Thục thư, Gia Cát Lượng truyện

Dịch: Công trùm nước chia ba, tên nên nhờ Bát trận. Sông chảy mà đá chẳng xoay, hận còn để lại vì lỡ việc nuốt Ngô. — Đỗ Phủ, Bát trận đồ

Bình: Đỗ Phủ viết bài này khi sống ở Quỳ Châu, gần bãi đá. Câu "sông chảy mà đá chẳng xoay" là quan sát của người đứng trước di tích: đá vẫn nằm đó qua bao mùa lũ. Câu cuối là lời bình sử, tiếc việc Lưu Bị đem quân đánh Ngô làm hỏng thế liên minh. Bài thơ không có phép lạ nào; nó nói về sự bền của công trình và cái dở dang của sự nghiệp.

Đọc cho đúng mức

• Tách ba tầng khi kể chuyện Bát trận. Sử (một câu), di tích và thơ (đá ven sông), tiểu thuyết (trận có phép). Nói "Gia Cát Lượng bày Bát trận đồ" là đúng sử; nói "trận đá nhốt được Lục Tốn nhờ Kỳ Môn" là kể theo tiểu thuyết.
• Hình dạng thật của Bát trận không ai biết chắc. Các bản vẽ Bát trận in trong sách đời Tống trở về sau là phục dựng; mỗi bản một khác.
• Đừng dùng truyện để định giá môn học. Kỳ Môn không đúng hơn vì Khổng Minh trong tiểu thuyết giỏi nó, cũng không sai hơn vì chuyện thạch trận là hư cấu. Môn học phải được đọc qua chính văn bản của nó.

Việc nên làm

1. Nếu thích chủ đề này, đọc song song đoạn Gia Cát Lượng truyện trong Tam Quốc Chí và hồi 84 Tam Quốc Diễn Nghĩa; chỗ khác nhau tự hiện ra.
2. Khi gặp một "bí kíp Bát trận Kỳ Môn của Khổng Minh" được rao bán, nhớ rằng không có văn bản nào như vậy từ thời Tam Quốc còn lại.
3. Muốn hỏi thêm về một chi tiết sử hoặc một câu trong truyện, dùng trợ lý AI của site và nói rõ đang hỏi về sử hay về tiểu thuyết.

✨Hỏi AI Huyền Học
Hỏi bất cứ điều gì về tử vi, Kinh Dịch, phong thuỷ, ngày tốt xấu.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Trần Thọ, Tam Quốc Chí — Thục thư, Gia Cát Lượng truyện (nguyên văn câu về Bát trận đồ).
• Đỗ Phủ, Bát trận đồ (nguyên văn).
• La Quán Trung, Tam Quốc Diễn Nghĩa — hồi 84 (đại ý).
• Lịch Đạo Nguyên, Thủy Kinh Chú — phần Giang Thủy, đoạn tả bãi đá Bát trận (đại ý).
• Tôn Tẫn Binh Pháp, thẻ tre Ngân Tước Sơn khai quật năm 1972 — thiên Bát trận (đại ý).
• Lý Vệ Công Vấn Đối — đoạn Lý Tĩnh bàn về lục hoa trận và bát trận (đại ý).