Phái Bát Trạch từ đâu ra: phổ biến từ đời Thanh, cái gốc đời Đường không có bằng chứng

Phái Bát Trạch, phép xem nhà bằng tám du niên Sinh Khí, Thiên Y… và chia Đông tứ, Tây tứ, được gắn với Dương Quân Tùng hay sư Nhất Hạnh đời Đường, nhưng không có văn bản đời Đường nào cho thấy phép ấy. Đời Đường, Tống, xem nhà chủ yếu theo ngũ âm của họ. Các sách du niên còn lại đều từ đời Minh, Thanh, và Bát Trạch Minh Kính in năm 1790.

Các bài trong chuyên mục đã bàn từng sách: Bát Trạch Minh Kính và lai lịch bài tựa, Dương Trạch Tam Yếu, cuộc phản biện từ phía Huyền Không với lời buộc tội "Diệt Man Kinh". Bài này nối các mảnh thành một dòng thời gian, hỏi một câu: trước Minh Kính, người Trung Hoa xem nhà bằng gì, và phép du niên chen vào từ lúc nào. Câu trả lời trung thực có nhiều chỗ "chưa biết", và chúng tôi để nguyên các chỗ ấy.

Đời Đường: xem nhà theo âm của họ

Bằng chứng tốt nhất về cách xem nhà đời Đường lại đến từ một người phê phán nó. Lã Tài, học giả được Đường Thái Tông giao chỉnh lý sách âm dương, viết những bài tựa cho các sách trạch kinh, táng thư, lộc mệnh mà Cựu Đường Thư chép lại. Trong bài về trạch kinh, đại ý, ông kể rằng gần đây có thuyết ngũ tính: chia mọi họ người vào năm âm cung, thương, giốc, chủy, vũ, rồi theo âm của họ mà định nhà nên quay hướng nào, cửa mở phía nào; ông chỉ ra thuyết ấy không có trong kinh điển, và các họ được xếp vào âm một cách tùy tiện.

Lời phê ấy cho biết điều quan trọng: phép xem nhà phổ biến đầu đời Đường là phép ngũ âm tính lợi, lợi hại theo âm của họ. Các bản trạch kinh chép tay tìm thấy ở Đôn Hoàng cũng đầy những bảng nhà cho họ cung, họ thương. Không thấy dấu vết nào của tám du niên.

Đời Tống: triều đình còn biên soạn phép ngũ âm

Năm 1071, đời Bắc Tống, triều đình cho Vương Thù cùng các quan chỉnh lý sách địa lý, thành Địa Lý Tân Thư, một bộ sách chính thức về chọn đất, xem nhà, đặt mộ. Phép trung tâm của bộ sách vẫn là ngũ âm tính lợi: họ thuộc âm nào thì đất, hướng, ngày nào lợi. Tức là hơn bốn trăm năm sau Lã Tài, phép bị ông phê vẫn là phép chính thống.

Đây là chỗ đáng nói thẳng: nếu phép du niên tám trạch đã có từ đời Đường và được coi là chính tông như sách đời Thanh tự nhận, khó hiểu vì sao bộ sách địa lý do chính triều Tống biên soạn lại không dùng nó. Điều này không chứng minh du niên chưa tồn tại, nhưng cho thấy nó chưa phải phép chính của nghề xem nhà đời Tống.

Du niên có trước Bát Trạch, nhưng ở chỗ khác

Tám tên Sinh Khí, Thiên Y, Diên Niên, Phục Vị, Họa Hại, Lục Sát, Ngũ Quỷ, Tuyệt Mệnh có thể không sinh ra cho nhà ở. Hai dấu vết:

• Hợp hôn. Nhiều tài liệu Trung Hoa nói bài Đại Du Niên ca vốn dùng để so tuổi vợ chồng, gắn với truyền thống "Lã Tài hợp hôn". Điều trớ trêu là chính Lã Tài trong sử lại là người phê phán các phép đoán số mệnh; việc gắn tên ông vào phép hợp hôn là của đời sau. Dù thế nào, phép so cung phi vợ chồng bằng du niên đến nay vẫn dùng.
• Cấu trúc bát cung của Kinh Phòng. Như bài Du Niên ca quyết đã kiểm, Minh Kính chép một khẩu quyết cho thấy tám du niên chính là quan hệ giữa quẻ trên và quẻ dưới trong tám vị trí của bát cung đời Hán (bài Kinh Phòng). Nghĩa là cái khung toán của du niên có gốc rất xa; còn việc đem nó đặt lên mặt bằng ngôi nhà là một bước khác.

Bức tranh hợp lý: các nhãn du niên tồn tại trong thuật số từ lâu, dùng cho quan hệ giữa hai quẻ, như giữa hai người; đến một lúc nào đó, người làm nghề đem chúng áp lên quan hệ giữa ngôi nhà và người ở, giữa cửa và phòng. Lúc nào thì văn bản hiện còn chưa cho biết.

Đời Minh: Dương Trạch Thập Thư

Văn bản sớm nhất mà ta có trong tay có dùng mệnh quái của người để xét nhà là Dương Trạch Thập Thư của Vương Quân Vinh, đời Minh, khoảng niên hiệu Vạn Lịch. Đây là một bộ gom nhiều phép xem nhà đương thời thành mười thiên; trong đó có phần gọi là phúc nguyên, tức quẻ mệnh của người, cùng với các phép về cửa, đường, nước. Bộ sách cho thấy đến cuối đời Minh, việc phối mệnh người với nhà đã là một phần của nghề, đứng cạnh nhiều phép khác, chưa thành một "phái" riêng.

Đời Thanh: Minh Kính, Tam Yếu và sự thành phái

Bát Trạch Minh Kính. Lời tựa đề Cố Ngô Lư, năm Càn Long thứ 55 (1790), kể một đạo nhân hiệu Nhược Quan trao cho ông hai quyển sách và nói là của Dương Quân Tùng. Bên trong sách có ví dụ về năm Khang Hy thứ 23 (1684), nên phần thân có thể soạn khoảng cuối thế kỷ XVII. Minh Kính gọn, có hệ thống, có bảng, có ca quyết: chính nó biến phép du niên thành một phái có sách gốc để dạy.

Dương Trạch Tam Yếu. Triệu Cửu Phong, người cũng soạn Địa Lý Ngũ Quyết thời Càn Long, viết Tam Yếu lấy cửa, phòng chủ, bếp làm trục, dùng cùng bộ du niên nhưng đổi điểm gốc từ tọa sang cửa. Hai sách gần cùng thời, cùng dòng, khác lối.

Bát Trạch Chu Thư. Đây là một tên sách hay được nhắc trong giới hành nghề cùng với Minh Kính. Chúng tôi chưa tìm được thư mục cổ nào ghi rõ tác giả và niên đại của nó, nên không thể đặt nó vào dòng thời gian. Chữ "Chu" trong tên, nếu hiểu là nhà Chu, càng là dấu hiệu của lối gửi tên vào thời thật xa để lấy uy tín.

Cuối Thanh: bị phê. Thẩm Trúc Nhưng, người công khai Huyền Không, viết thiên "Luận Đường Nhất Hạnh ngụy pháp", gọi phép du niên là phép ngụy; cuộc tranh luận ấy đã có ở bài phản biện Bát Trạch.

Dòng thời gian, với mức tin

Vì sao tên tuổi đời Đường lại gắn vào

Nghề phong thủy truyền thống có thói quen gửi sách vào tên tổ sư: Táng Thư gửi Quách Phác, Hám Long Kinh gửi Dương Quân Tùng, và Minh Kính cũng gửi Dương Quân Tùng (bài Dương Quân Tùng). Gửi tên không phải lừa theo nghĩa ngày nay; người soạn coi mình là người chép lại, giảng lại phép của tổ. Nhưng hệ quả là người đọc hôm nay không thể dựa vào tên trên bìa để biết sách ra đời lúc nào.

Lời buộc tội "Nhất Hạnh soạn phép ngụy cho man di" thì đi theo chiều ngược: gửi tên một người nổi tiếng đời Đường để hạ phép ấy xuống. Cả hai chiều đều dùng cùng một thủ pháp, và cả hai đều không có văn bản đời Đường đứng sau.

Sách cổ nói gì

Cựu Đường Thư, truyện Lã Tài, đoạn tựa trạch kinh, đại ý: gần đây có thuyết ngũ tính, lấy cung, thương, giốc, chủy, vũ chia các họ, rồi định nhà lợi hại theo âm của họ; xét trong kinh điển không có thuyết ấy, việc chia họ vào âm cũng không có lý lẽ gì vững. — Cựu Đường Thư

Bình: Đoạn văn này là "bức ảnh chụp" quý nhất về nghề xem nhà đầu đời Đường, và nó không có bóng dáng du niên. Nó cũng cho thấy từ thế kỷ thứ bảy đã có người làm đúng việc mà các bài trên trang đang làm: hỏi một phép xem nhà dựa vào đâu.

Bát Trạch Minh Kính, lời tựa của Cố Ngô Lư, đại ý: ông vốn không tin phong thủy; một đạo nhân trao hai quyển sách và nói là của Dương Quân Tùng; ông đối chiếu với nhà quen biết thấy đúng nên cho khắc in. — Bát Trạch Minh Kính

Bình: Lời tựa tự nói ra nguồn gốc của mình: sách đến tay người in qua một đạo nhân, tên Dương Quân Tùng là lời đạo nhân nói lại. Người in là người tử tế khi kể đúng như thế; người đọc đời sau mới là người bỏ qua chi tiết ấy.

Đọc cho đúng mức

Nói "Bát Trạch là phép đời Thanh" cũng là nói quá. Văn bản cho thấy phép phối mệnh với nhà đã có ở cuối đời Minh, và các nhãn du niên còn cổ hơn. Điều đúng là: phép thành phái, có sách gốc phổ biến từ đời Thanh.

"Không có bằng chứng đời Đường" không có nghĩa là "chắc là không có". Có thể đã có những thực hành truyền miệng mà văn bản không ghi. Nhưng khi không có văn bản, không nên nói như sự thật đã kiểm chứng.

Tuổi của một phép không quyết định nó có ích hay không. Bát Trạch trẻ hơn tên gọi của nó, nhưng có một hệ thống chặt và nhiều lời khuyên bố trí hợp lý. Đọc nó như một truyền thống đời Minh, Thanh là đọc đúng mức nhất.

Việc nên làm

1. Khi đọc một tài liệu nói "Bát Trạch có từ đời Đường", tìm xem nó dẫn văn bản nào; nếu chỉ dẫn tên Dương Quân Tùng hay Nhất Hạnh, coi đó là truyền thống.
2. Muốn thấy phép xem nhà cổ hơn Bát Trạch, đọc về phép ngũ âm tính lợi qua Địa Lý Tân Thư và các bản trạch kinh Đôn Hoàng.
3. Học Bát Trạch từ Minh Kính và Tam Yếu, hai sách có lai lịch rõ nhất trong dòng này.

Nguồn tham khảo

• Cựu Đường Thư: truyện Lã Tài, đoạn tựa trạch kinh phê thuyết ngũ tính (đại ý).
• Địa Lý Tân Thư, Vương Thù và các quan đời Bắc Tống biên năm 1071: phép ngũ âm tính lợi (đại ý).
• Vương Quân Vinh, Dương Trạch Thập Thư, đời Minh: phần phúc nguyên (đại ý).
• Bát Trạch Minh Kính, bản có tựa Cố Ngô Lư (1790): lời tựa và ví dụ năm Khang Hy 23 (đại ý, theo bài phân tích nguyên văn của trang).
• Triệu Cửu Phong, Dương Trạch Tam Yếu (đại ý).
• Thẩm Trúc Nhưng, Thẩm Thị Huyền Không Học, thiên Luận Đường Nhất Hạnh ngụy pháp (đại ý, theo bài phản biện Bát Trạch của trang).