Bát Trạch Minh Kính: sách gốc của phái Bát Trạch và sáu chỗ hay bị hiểu sai

Bát Trạch Minh Kính là sách nhà ở gắn với phái Bát Trạch, đề tên Dương Quân Tùng đời Đường nhưng các bản lưu hành đều là bản đời Thanh, do Nhược Quan Đạo Nhân biên đính. Sách chia nhà làm tám trạch theo phía tọa, rồi dùng phép du niên xét cửa, phòng chủ và bếp; tuổi người ở chỉ là phần phối thêm.

Sách ra đời khi nào, ai viết

Trên bìa các bản khắc, sách ghi là của Dương Quân Tùng (Dương Ích, hiệu Cứu Bần), thầy địa lý cuối đời Đường. Người làm nghề nhắc tên ông với Hám Long Kinh, Nghi Long Kinh, nghĩa là với phép tầm long, xem thế núi — dòng loan đầu Giang Tây. Phép du niên tám quẻ trong Minh Kính là một thứ hoàn toàn khác: không xem núi, không xem nước, chỉ đặt tám quẻ hậu thiên lên mặt bằng ngôi nhà. Câu chuyện về ông ở bài Dương Công phong thủy.

Văn bản hiện còn cho thấy: bản lưu hành là bản đời Thanh, ghi người biên là Nhược Quan Đạo Nhân, một tên hiệu không rõ lai lịch. Việc gửi tên một bậc thầy đời trước là lối quen của sách địa lý — Táng Thư gửi Quách Phác, Thanh Nang gửi Hoàng Thạch Công. Nên tách hai chuyện:

Gọi Minh Kính là "sách gốc" thì đúng theo nghĩa nó là bản được chép, dịch và dạy nhiều nhất. Gọi nó là sách đời Đường thì không có chỗ dựa.

Bộ khung của sách: trạch, mệnh, du niên

Toàn bộ phép tính của Minh Kính đứng trên ba khái niệm.

Trạch quái — quẻ của ngôi nhà, lấy theo phía tọa (lưng nhà). Nhà tọa Bắc hướng Nam là Khảm trạch, tọa Tây Nam hướng Đông Bắc là Khôn trạch. Tám quẻ hậu thiên chia tám trạch, mỗi trạch rộng 45 độ. Phương vị tám quẻ theo Thuyết Quái truyện: Khảm Bắc, Cấn Đông Bắc, Chấn Đông, Tốn Đông Nam, Ly Nam, Khôn Tây Nam, Đoài Tây, Càn Tây Bắc.

Mệnh quái — quẻ của người, tính từ năm sinh và giới tính. Lối tính truyền thống của các sách Bát Trạch là theo tam nguyên: mỗi nguyên 60 năm, nam đi nghịch, nữ đi thuận từ một cung khởi riêng. Công thức cộng chữ số năm sinh mà các trang mạng dùng là lối rút gọn hiện đại; chúng tôi đã cho máy so hai cách cho mọi năm từ 1930 đến 2030, cả nam lẫn nữ, kết quả trùng nhau hoàn toàn. Tra cung phi theo năm sinh và giới, dùng công cụ hướng nhà Bát Trạch.

Du niên — quan hệ giữa hai quẻ bất kỳ, gọi bằng tám tên. Đây là phần cốt lõi, và là chỗ người đọc nay ít được nghe giảng: tám tên không phải đặt tuỳ ý mà sinh ra từ phép biến hào. Lấy quẻ gốc, lần lượt đổi hào theo thứ tự trên – giữa – dưới – giữa – trên – giữa – dưới – giữa, mỗi lần được một quẻ mới:

Thử với quẻ Khảm (hào dưới âm, giữa dương, trên âm): đổi hào trên được Tốn, nên Sinh Khí của Khảm ở Đông Nam; đổi tiếp hào giữa được Cấn, Ngũ Quỷ ở Đông Bắc; đổi hào dưới được Ly, Diên Niên ở Nam; cứ thế đến lần thứ tám quay về Khảm. Tên sao trùng với tên chòm Bắc Đẩu trong cửu tinh của Hám Long Kinh, nhưng ở đây chúng chỉ là nhãn xếp hạng, không liên quan tới sao cùng tên trong Tử Vi.

Cửa – chủ – bếp: ba thứ sách xét

Minh Kính không dừng ở chuyện "hướng nào tốt cho tuổi nào". Phần lớn nội dung sách xoay quanh ba vị trí trong nhà: cửa (đại môn, nơi khí vào), chủ (phòng chính, nơi người chủ ở) và bếp (nơi nấu ăn nuôi cả nhà). Ba vị trí này được đo từ tâm nhà, mỗi vị trí rơi vào một trong tám cung. Nhà được coi là thuần khi cửa và phòng chủ cùng nằm trong bốn cung cát của trạch, bếp ngồi ở cung hung mà miệng lò quay về cung cát, và trạch cùng nhóm với quẻ của người chủ.

Gom lại, phép xét có thể tóm thành năm bước:

1. Định trạch theo tọa.
2. Xem cửa nằm ở cung nào so với trạch — cung cát thì cửa hợp nhà.
3. Xem phòng chủ, rồi xem quan hệ du niên giữa cửa và phòng chủ.
4. Bếp đặt ở cung hung, miệng lò quay về cung cát — câu "tọa hung hướng cát", giảng kỹ ở bài bếp tọa hung hướng cát.
5. Sau cùng mới đem mệnh quái người chủ ra so: Đông tứ mệnh ở Đông tứ trạch, Tây tứ mệnh ở Tây tứ trạch.

Tóm như vậy để thấy nhà là gốc của phép tính, người là phần phối. Chi tiết phần phối trạch ở bài Đông tứ trạch, Tây tứ trạch; bộ ba cửa – chủ – bếp được Dương Trạch Tam Yếu đẩy thành cả một hệ, xem bài Dương trạch tam yếu.

Sáu chỗ hay bị hiểu sai

1. "Sách của Dương Quân Tùng." Đây là tên gửi. Đọc như văn bản đời Thanh thì dễ hiểu vì sao sách viết cho nhà có sân, có cổng, có bếp đất.

2. "Bát Trạch là xem hướng hợp tuổi." Phần lớn bài trên mạng chỉ lấy một bảng: tuổi này hợp bốn hướng nào. Đó là phần phối mệnh, bước sau cùng của phép xét. Phần gốc là nhà tự nó: tọa gì, cửa ở đâu, bếp ở đâu.

3. "Nhà hướng Tây thì là Tây tứ trạch." Trạch lấy theo tọa, không theo hướng. Nhà tọa Đông hướng Tây là Chấn trạch, thuộc Đông tứ trạch. Nhầm chỗ này thì mọi bước sau đều lệch. Với trục Bắc – Nam và Đông Bắc – Tây Nam, tọa và hướng cùng nhóm nên nhầm không sao; với trục Đông – Tây và Đông Nam – Tây Bắc thì nhầm là đảo nhóm.

4. "Bếp tọa hung hướng cát là người nấu quay mặt về hướng tốt." Hướng ở đây là hướng miệng lò, nơi lửa ăn khí vào. Bếp đất ngày xưa có cửa lò rõ ràng; bếp ga, bếp từ phải suy ra, và các thầy hiện nay không thống nhất.

5. "Tuyệt Mệnh, Ngũ Quỷ nghĩa là có chuyện ghê gớm." Tám tên là nhãn thứ hạng sinh từ phép biến hào. Đọc theo nghĩa đen từng chữ là đọc sai cách sách dùng chúng — trong sách, cung hung là chỗ nên dành cho kho, nhà vệ sinh, hoặc để đặt bếp.

6. "Cộng chữ số năm sinh là công thức trong sách." Lối truyền thống tính theo tam nguyên. Hai cách cho cùng kết quả, nhưng có một điều lối rút gọn hay quên: năm sinh phải là năm theo lịch âm (hoặc theo tiết Lập Xuân, tuỳ thầy). Người sinh tháng Một hoặc đầu tháng Hai dương lịch, trước Tết, dùng năm trước. Nhiều công cụ trên mạng chỉ hỏi năm dương lịch nên ra sai cho nhóm người này.

Sách cổ nói gì

Mỗi vế mở đầu bằng một quẻ (chính là Phục Vị), rồi đọc tên du niên của bảy quẻ còn lại theo vòng Càn – Khảm – Cấn – Chấn – Tốn – Ly – Khôn – Đoài. Ví dụ vế Càn: gặp Khảm là Lục (Sát), gặp Cấn là Thiên (Y), gặp Chấn là Ngũ (Quỷ), gặp Tốn là Họa (Hại), gặp Ly là Tuyệt (Mệnh), gặp Khôn là Diên (Niên), gặp Đoài là Sinh (Khí). — Đại Du Niên ca, khẩu quyết lưu trong các sách Bát Trạch

Bình: chúng tôi đã đối chiếu cả tám vế với phép biến hào ở bảng trên và với bảng tra của công cụ hướng nhà bên hệ vatpham — 64 ô trùng khít. Điều đó cho thấy khẩu quyết không phải lời truyền mơ hồ mà là bảng tính nén thành vần cho dễ thuộc. Thuộc tám câu này thì không cần tra bảng; chỉ học bảng "tuổi nào hợp hướng nào" thì không hiểu vì sao bảng như thế.

Đọc cho đúng mức

Bát Trạch là phép tĩnh: một ngôi nhà tọa Khảm thì tám cung của nó cố định mãi, không đổi theo năm, theo vận. Phái Huyền Không phê phán chính chỗ này — họ cho rằng cùng một ngôi nhà, vận này tốt vận khác kém. So sánh hai phái ở bài Bát Trạch và Huyền Không.

Bát Trạch cũng không xét hình thế bên ngoài. Nhà có đường đâm thẳng, có khe hẹp giữa hai nhà cao, có minh đường bí — Minh Kính không có công cụ để nói những chuyện đó; phải dùng loan đầu.

Phép chia tám cung từ tâm nhà hợp với nhà gần vuông, có sân. Nhà ống của Việt Nam dài gấp bốn, năm lần bề ngang; chia tám nan quạt 45 độ thì hai cung hai bên gần như không có diện tích. Các thầy hiện nay chia theo lưới chín ô hoặc theo nan quạt tuỳ người, và cách chia ảnh hưởng trực tiếp tới việc bếp "rơi" vào cung nào.

Cuối cùng, sách viết cho gia đình nhiều thế hệ, có một gia trưởng. Gia đình hai vợ chồng khác nhóm mệnh, cùng góp tiền mua nhà, là tình huống sách không bàn.

Việc nên làm

• Khi đọc một bài "hướng nhà hợp tuổi", kiểm xem bài lấy trạch theo tọa hay theo hướng — chỉ một câu hỏi này đã lọc được nhiều tài liệu viết lệch.
• Học thuộc Đại Du Niên ca hoặc phép biến hào; mất một buổi tối, đổi lại hiểu được mọi bảng tra.
• Ghi lại số độ tọa – hướng của nhà theo 24 sơn (bảng 24 sơn), dù Bát Trạch chỉ cần tám cung — số đo đó dùng lại được khi xem theo Huyền Không.
• Với nhà ống, vẽ mặt bằng có tâm nhà, rồi mới bàn bếp và phòng ngủ ở cung nào.

Nguồn tham khảo

• Bát Trạch Minh Kính — đề Dương Quân Tùng, Nhược Quan Đạo Nhân biên đính, bản đời Thanh; phần du niên, phối trạch mệnh, cửa – chủ – bếp (dẫn đại ý).
• Đại Du Niên ca — khẩu quyết tám câu, lưu trong các sách Bát Trạch; đã đối chiếu với phép biến hào.
• Dương Trạch Tam Yếu — Triệu Cửu Phong, đời Thanh; bộ ba cửa, chủ, bếp (đại ý).
• Kinh Dịch — Thuyết Quái truyện, phương vị tám quẻ hậu thiên.
• Bảng du niên trong mã công cụ hướng nhà của hệ vatpham (`HuongNha::getLoaiHuong`), dùng để đối chiếu.