Dương Quân Tùng: mở ba cuốn sách gắn tên ông, Hám Long Kinh, Nghi Long Kinh, Táng Pháp Đảo Trượng

Dương Quân Tùng là thầy địa lý cuối đời Đường, được gọi Dương Cứu Bần, được hầu hết các phái phong thủy nhận làm tổ. Ba cuốn sách gắn tên ông có gốc lâu đời nhất là Hám Long Kinh (đọc núi theo chín sao), Nghi Long Kinh (xử chỗ ngờ khi tìm long) và Táng Pháp Đảo Trượng (mười hai cách đặt huyệt).

Đời ông, phần sử mỏng, phần truyện dày, ba nghĩa của chữ "cứu bần" và bốn dòng phong thủy cùng nhận ông, đã được kể kỹ ở bài Dương Công phong thủy. Bài này làm một việc khác: mở sách. Nếu Dương Quân Tùng còn để lại gì gần với chính ông, thì đó là mấy cuốn ca quyết về núi mà các nhà biên soạn Tứ Khố Toàn Thư đời Thanh đã chọn chép vào kho sách triều đình. Đọc chúng, ta biết ông được nhớ như loại thầy nào.

Ba cuốn sách, một kệ trong Tứ Khố

Trong phần thuật số của Tứ Khố Toàn Thư, ba văn bản ngắn đề tên Dương Quân Tùng được chép liền nhau: Hám Long Kinh, Nghi Long Kinh, Táng Pháp Đảo Trượng, mỗi cuốn một quyển. Tổng Mục Đề Yếu viết về chúng với thái độ dè dặt quen thuộc, đại ý: sách cũ đề tên Dương Quân Tùng, Quân Tùng không thấy trong sử truyện, không thể xét chắc; nhưng lời văn có nguồn gốc, thầy địa lý đời sau đều tôn làm gốc, nên vẫn giữ.

Điều đáng để ý là cái kho sách chọn giữ. Có rất nhiều sách lý khí đề tên Dương Công lưu hành thời Thanh: bảng 24 sơn, thủy pháp, phép tính vận. Các nhà biên soạn Tứ Khố đặt lên đầu ba cuốn không có một bảng số nào. Cả ba nói về núi, về mạch, về chỗ đặt mộ trên sườn đồi. Đó là lý do nhiều nhà nghiên cứu nghiêng về hình ảnh Dương Quân Tùng là thầy hình thế, người đi núi, còn phần lý khí gắn tên ông phần lớn là lớp sau.

Ba cuốn đi theo đúng trình tự một thầy địa lý làm việc ngoài đồng: nhìn cả dãy, phân định chỗ ngờ, rồi hạ gậy.

Hám Long Kinh: "lay rồng" là đọc núi từ gốc tới ngọn

"Hám" là lay, rung. Tên sách có thể hiểu là làm cho rồng phải động, tức lần ra mạch núi đang ẩn. Sách mở bằng hình ảnh núi Tu Di làm xương cốt trời đất, các dãy lớn tỏa ra bốn phía (câu này đã dẫn ở bài long mạch). Sau phần mở là thân sách, chia theo chín sao: Tham Lang, Cự Môn, Lộc Tồn, Văn Khúc, Liêm Trinh, Vũ Khúc, Phá Quân, Tả Phụ, Hữu Bật. Mỗi sao là một dạng đỉnh núi, có hình, có tính, có cách nó sinh ra núi con. Bảng chín dạng và gốc thiên văn của chín cái tên nằm ở bài cửu tinh trong Hám Long Kinh.

Ở đây chỉ cần nói một điều về phương pháp sư phạm của sách. Đặt tên núi theo sao là một mẹo ghi nhớ. Thầy địa lý ngày xưa học bằng tai và bằng chân: thuộc ca quyết bảy chữ, rồi theo thầy đi núi, thầy chỉ đỉnh này là Tham Lang, đỉnh kia là Vũ Khúc. Chín cái tên của chòm Bắc Đẩu vốn đã quen với người có học, nên dùng chúng làm "nhãn" cho chín dạng núi giúp học trò nhớ và trao đổi với nhau. Hám Long Kinh vì thế là một giáo trình nhận dạng, không phải sách triết.

Sách cũng có những câu quyết thuộc lòng trong nghề, như câu nói về núi bọc quanh mà dẫn ở phần cuối bài. Ý chung của những câu ấy rất thực tế: một dãy núi có khí đến thì phải có núi khác vây theo, có nước chặn lại, có cửa khép; núi đơn độc trơ trọi thì dù hình đẹp cũng ít được sách coi trọng.

Nghi Long Kinh: cuốn sách về những chỗ không chắc

Nếu Hám Long Kinh dạy gọi tên, thì Nghi Long Kinh dạy cách xử khi không gọi tên được. Chữ "nghi" là ngờ. Tổng Mục Đề Yếu tóm cấu trúc sách, đại ý:

• Thiên thượng bàn việc tìm chi trong cán, tức trong một dãy núi lớn tìm ra nhánh có khí, lấy chỗ nước khép cửa (quan cục, thủy khẩu) làm chủ.
• Thiên trung bàn việc tìm chỗ long đến đầu, xem mặt và lưng của núi, xem các núi chầu về, đón lấy.
• Thiên hạ bàn thế kết huyệt.
• Cuối sách có Nghi Long thập vấn, mười câu hỏi đáp đi đi lại lại để xét cho cùng.

Hai ý trong sách đáng giữ cho người đọc hôm nay.

Núi có mặt và lưng. Một dãy núi không giống nhau ở hai phía: phía thoải, có đất đọng, có nước tụ, cây cối dày là "mặt"; phía dốc gắt, đá trơ, nước xối là "lưng". Huyệt phải tìm ở phía mặt. Đây là quan sát địa hình rất thật: sườn thoải giữ được đất, ít sạt, có chỗ bằng để làm nhà làm mộ.

Lấy nước để xác nhận núi. Khi nhìn núi không chắc, sách bảo nhìn nước: nước khép ở đâu, chảy ra ở đâu. Núi có thể đánh lừa mắt, nhưng nước luôn chảy về chỗ thấp, nên đường nước là bản đồ trung thực nhất của địa hình. Ý này về sau thành nền của cả thủy pháp (bài thủy pháp).

Cái hay của Nghi Long Kinh là nó thừa nhận sự mơ hồ. Cuốn sách nổi tiếng nhất của phái hình thế lại có một nửa dành cho những lúc thầy không chắc, và kết bằng mười câu hỏi chứ không bằng một bảng đáp án.

Táng Pháp Đảo Trượng: mười hai cách đặt gậy

Cuốn thứ ba ngắn nhất và kỹ thuật nhất. "Đảo trượng" là đặt gậy, dựng gậy. Khi đã chọn được một vùng đất, thầy địa lý phải quyết định ba điều cụ thể: đào ở đâu, sâu hay nông, quay đầu về đâu. Phép đặt gậy dùng một cây gậy đặt theo đường mạch chạy xuống để định điểm và hướng ấy.

Sách chia mười hai cách, gọi là mười hai trượng. Tên mỗi cách là một chữ, gợi luôn ý chính:

Bảng chỉ để thấy tinh thần của sách: không có một công thức chung, mà có mười hai phản ứng cho mười hai tình huống địa hình. Cùng một ngọn đồi, mạch mềm thì đặt kiểu này, mạch gắt thì đặt kiểu khác. Đó là lối nghĩ của người thợ, không phải người tính bảng. Các bản chú đời sau giải từng trượng khác nhau khá nhiều, nên người đọc nên coi bảng trên là gợi ý về nghĩa chữ, không phải hướng dẫn thực hành.

Ai nối dòng ông

Theo truyền thống dòng Giang Tây, Dương Quân Tùng dạy nghề ở vùng Cám Châu và để lại một chuỗi người nối tiếp. Thanh Nham Tùng Lục của Vương Vĩ đời Minh, đại ý, kể phép Giang Tây khởi từ Dương Quân Tùng, Tăng Văn Địch, rồi có những người như Lại Đại Hữu, Tạ Tử Dật nối theo; phép này chủ về hình thế, xem núi đến đâu, đặt huyệt ở đâu (bài hình pháp và lý pháp).

Mỗi tên trong bảng cũng có lớp truyền thuyết riêng, và quan hệ thầy trò giữa họ chủ yếu đến từ gia phả, lời tựa của chính dòng nghề. Bảng chỉ cho thấy một điều chắc: từ đời Tống, đã có một truyền thống hình thế ở Giang Tây tự nhận gốc từ Dương Quân Tùng, và chính truyền thống ấy giữ ba cuốn sách trên.

Ở Việt Nam, dòng địa lý gắn tên Tả Ao cũng thiên về đọc thế đất, nhìn núi nước, gần tinh thần phép Giang Tây hơn là các phép bảng số (bài Tả Ao). Không có bằng chứng về đường truyền trực tiếp; sự gần gũi đến từ việc cả hai cùng là nghề của người đi núi.

Sách cổ nói gì

Dịch: Tìm long nghìn vạn lần, hãy nhìn núi bọc quanh; một lớp núi bọc là một lớp cửa khép. — Hám Long Kinh, gắn tên Dương Quân Tùng

Bình: Câu này tóm cả lối nghĩ của sách. Thầy hình thế không chỉ nhìn ngọn núi đẹp ở giữa, mà nhìn những gì bao quanh nó: các lớp núi vây, các lớp cửa nước khép. Dịch sang ngôn ngữ hôm nay, đó là một nguyên tắc về vi khí hậu và an toàn địa hình: chỗ được che chắn nhiều lớp thì kín gió, ít lũ quét, đất ít bị xói. Câu kế tiếp trong sách nói nhiều lớp cửa thì là đất quý; phần ấy nên đọc như lời ca ngợi của nghề, không phải lời hứa.

Đọc cho đúng mức

Về người: Dương Quân Tùng có lẽ là người thật cuối Đường, nổi tiếng trong nghề từ rất sớm; chính sử không chép ông.

Về sách: ba cuốn Hám Long, Nghi Long, Đảo Trượng được coi là có gốc lâu đời nhất trong số sách gắn tên ông, nhưng không có cách nào xác nhận ông viết. Văn bản lưu hành nay đã qua nhiều tay chép, có dị bản.

Về giá trị: đọc như quan sát địa hình của người xưa, ba cuốn có nhiều điều hợp lý: núi có mặt lưng, nước là bản đồ của đất, chỗ kín gió nhiều lớp thì yên. Đọc như lời hứa rằng đặt mộ đúng trượng sẽ đem lại sang quý cho con cháu thì là vượt quá điều văn bản có thể chứng minh.

Về các phái: nếu bạn đang học một phép lý khí "của Dương Công", nên biết rằng ba cuốn sách được coi là gần ông nhất không chứa phép ấy.

Việc nên làm

1. Đọc Hám Long Kinh cùng một tấm bản đồ đường đồng mức của một vùng đồi quen thuộc, thử chỉ ra chỗ nào là "cán", chỗ nào là "chi".
2. Khi đi thăm một khu mộ trên đồi, nhìn xem sườn nào thoải, sườn nào dốc gắt, nước chảy ra ở đâu; đó là cách đọc "mặt lưng" của Nghi Long Kinh.
3. Khi một thầy địa lý dẫn tên Dương Công, hỏi lại là sách nào: Hám Long, Nghi Long hay một sách lý khí đời sau.

Nguồn tham khảo

• Hám Long Kinh, gắn tên Dương Quân Tùng: câu "tầm long thiên vạn khán triền sơn" (nguyên văn), cấu trúc chín sao (đại ý).
• Nghi Long Kinh, gắn tên Dương Quân Tùng: các thiên và phần Nghi Long thập vấn (đại ý).
• Táng Pháp Đảo Trượng, gắn tên Dương Quân Tùng: tên mười hai trượng (đại ý; phần giải nghĩa theo nghĩa chữ, các bản chú khác nhau).
• Tứ Khố Toàn Thư Tổng Mục Đề Yếu, phần thuật số: mục Hám Long Kinh, Nghi Long Kinh, Táng Pháp Đảo Trượng (đại ý).
• Vương Vĩ, Thanh Nham Tùng Lục: đoạn phân phép Giang Tây và phép Tông miếu (đại ý).