Màu chăn ga gối: đỏ cho phòng cưới, trắng bị kiêng — tục Việt từ đâu và nên chọn thế nào

Ga giường màu trắng bị nhiều nhà Việt kiêng vì trắng là màu tang trong lễ Việt; đỏ được chuộng cho phòng cưới vì gắn với hỷ sự. Cả hai là tục lệ văn hóa, không phải phép lý khí của phong thủy — sách phong thủy không bàn màu chăn ga. Biết gốc rồi thì tự chọn: tôn trọng người nhà còn giữ tục, và chọn chất vải, cách giặt cho giấc ngủ.

Vì sao trắng bị kiêng: màu của tang phục

Trong lễ Việt, tang phục là đồ vải trắng. Thọ Mai Gia Lễ — sách gia lễ được dùng rộng rãi ở Việt Nam, tương truyền của Hồ Sĩ Dương đời Lê — đại ý quy định đồ tang bằng vải sô thô, màu trắng mộc, mức độ tuỳ quan hệ với người đã khuất: con cháu ruột mặc áo sô, đội mũ rơm hoặc khăn sô; họ hàng xa chỉ chít khăn trắng. Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính, đại ý, tả lại các bậc tang phục ấy như tục phổ biến đầu thế kỷ trước.

Từ đó, màu trắng gắn với tang trong ký ức của nhiều thế hệ:

• Khăn trắng là dấu hiệu nhà có tang.
• Màn trắng, vải trắng phủ gắn với linh sàng, chỗ quàn.
• Một chiếc giường trải toàn trắng, với người lớn tuổi, có thể gợi đúng những hình ảnh ấy.

Đó là lý do một số ông bà cha mẹ phản đối ga trắng — không phải vì sách nói "trắng xấu", mà vì trắng trong đời họ là màu của những ngày buồn nhất.

Cần nói thêm cho đủ: trong ngũ hành, trắng (bạch) thuộc Kim, ứng phương Tây, mùa thu — mùa thu và Kim mang ý thu lại, thu hoạch, tĩnh lặng. Phần này có trong sách cổ, nhưng sách không suy ra "giường trắng thì xấu". Bài ngũ hành của màu sắc giải thích năm chính sắc.

Vì sao đỏ cho phòng cưới

Đỏ là màu hỷ trong lễ Việt và các nước đồng văn: thiếp cưới đỏ, phong bì mừng đỏ, chữ Song Hỷ dán đỏ. Trong ngũ hành, đỏ (xích) thuộc Hỏa, ứng phương Nam, mùa hạ — sức nóng, sức lớn, cái thịnh. Đặt màu ấy vào phòng tân hôn là gửi một lời chúc.

Cùng với màu, người Việt có tục trải giường cưới: nhờ một người phụ nữ được coi là "song toàn" — vợ chồng còn đủ, con cháu sum vầy, gia đình êm ấm — trải chiếu, trải ga cho đôi vợ chồng mới. Ý tục là mong cái phúc của người trải truyền sang. Có nơi có thêm những tục nhỏ khác quanh giường cưới; những tục mang định kiến về giới (chỉ mong con trai) thì nhiều gia đình ngày nay đã bỏ.

Hai lưu ý thực tế:

• Đỏ cho phòng cưới là tục của những ngày cưới, không phải lời khuyên dùng đỏ mãi. Nhiều nhà dùng bộ đỏ trong tuần cưới, tháng cưới, rồi đổi sang màu thường ngày.
• Đỏ đậm, chất liệu bóng dễ phai màu sau vài lần giặt, ra màu sang đồ khác. Đỏ gạch, đỏ trầm, hồng đất bền màu và dễ ở hơn đỏ tươi.

Màu đen, xanh đậm và các màu khác

• Đen: một số người kiêng vì gợi tối, gợi tang (ở một số nơi, đồ tang có thêm băng đen theo lối phương Tây). Trong ngũ hành, đen thuộc Thủy. Không có sách cổ cấm giường đen. Thực tế: ga đen lộ bụi, lộ lông thú cưng, lộ vết xà phòng.
• Xanh than, xanh rêu, xám: trung tính, dễ chọn, ít ai kiêng.
• Hồng, đào, kem, be: ấm, hợp phòng vợ chồng; bài màu sơn phòng ngủ vợ chồng bàn phối với tường.
• Màu theo mệnh: nhiều trang khuyên mệnh Kim dùng ga trắng, mệnh Mộc dùng xanh lá… Đó là phép suy từ ngũ hành của màu, không có trong sách cổ nào về chăn ga. Dùng thì được, nhưng đừng để nó thắng một người nhà đang khó chịu với màu ấy.

Phong thủy có bàn chăn ga không

Các sách dương trạch như Bát Trạch, Huyền Không bàn chỗ đặt giường, hướng đầu giường, cửa phòng — nhưng không bàn màu chăn ga. Màu vải là thứ thay theo mùa, theo tuần; phép lý khí xét những thứ cố định của nhà.

Khi một trang viết "ga trắng làm vợ chồng lạnh nhạt" hay "ga đỏ giúp hôn nhân bền", đó là ghép tục lệ với ngũ hành rồi nói thành lời phán — kiểu viết site này không dùng. Vị trí giường và hướng đầu giường, thứ sách thật sự bàn, có ở bài hướng giường ngủ theo tuổi.

Thứ thật sự ảnh hưởng giấc ngủ: chất vải và cách giặt

Màu ga ảnh hưởng tới cảm giác của căn phòng, nhưng giấc ngủ chịu ảnh hưởng nhiều hơn của những thứ ít ai bàn:

Một điều trái với tục: ga trắng lại là lựa chọn dễ giữ sạch nhất — thấy bẩn ngay, giặt nóng và tẩy được, không sợ phai. Đó là lý do khách sạn dùng trắng.

Khi người trong nhà nghĩ khác nhau

Chuyện màu ga hay thành chuyện giữa hai thế hệ: con cái quen ga trắng kiểu khách sạn, ông bà thấy ga trắng là gở. Vài cách dung hoà nhiều nhà đã dùng:

• Trắng ngà, kem, trắng có viền màu thay cho trắng tinh — đủ sáng, không gợi khăn tang.
• Phòng ông bà theo ý ông bà, phòng mình theo ý mình.
• Ngày ông bà lên chơi, ở lại: thay bộ màu ấm cho phòng khách ngủ.
• Nhà đang có tang: tránh bộ đỏ rực trong thời gian để tang, theo tục của gia đình.

Không ai sai trong chuyện này; mỗi người mang theo một ký ức về màu. Tôn trọng ký ức ấy là cách giữ nhà êm hơn mọi phép màu sắc.

Đọc cho đúng mức

Kiêng ga trắng và chuộng ga đỏ phòng cưới là tục lệ văn hóa có gốc rõ ràng: trắng là màu tang phục trong lễ Việt, đỏ là màu hỷ. Phong thủy theo nghĩa sách — Bát Trạch, Huyền Không, loan đầu — không có phép nào về màu chăn ga. Gán cho màu ga khả năng làm hôn nhân bền hay lạnh nhạt là lời phán không có căn cứ.

Vì vậy đây là chuyện chọn của mỗi nhà: ai giữ tục thì giữ, ai không giữ cũng không sao — miễn là không làm người thân khó chịu trong chính căn nhà chung.

Việc nên làm

• Chọn chất vải thoáng (bông, lanh, sợi gỗ) trước, màu sau.
• Phòng cưới: bộ đỏ trầm, hồng đất bền màu cho những ngày cưới; sau đó đổi theo ý thích.
• Nếu ông bà kiêng trắng: dùng trắng ngà, kem, hoặc trắng có viền màu.
• Thay ga, vỏ gối 1 – 2 tuần một lần; giặt nóng khoảng 60 °C khi vải cho phép.
• Mùa nồm: thay bộ khô thường hơn, sấy hoặc hong cạnh máy hút ẩm.
• Nhà có tang: tránh đồ đỏ rực trong thời gian để tang, theo tục của gia đình.

Nguồn tham khảo

• Thọ Mai Gia Lễ — tương truyền Hồ Sĩ Dương, đời Lê; phần tang phục (đại ý).
• Việt Nam phong tục — Phan Kế Bính, 1915; phần hôn lễ, tang lễ (đại ý).
• Ngũ hành của năm chính sắc: Lễ Ký, thiên Nguyệt Lệnh (xem bài ngũ hành của màu sắc trên site).