Ngũ hành của màu sắc: năm chính sắc trong sách cổ và cách quy màu hiện đại vào hành

Sách cổ chỉ có năm chính sắc, mỗi sắc ứng một hành: thanh (xanh) thuộc Mộc, xích (đỏ) thuộc Hỏa, hoàng (vàng) thuộc Thổ, bạch (trắng) thuộc Kim, hắc (đen) thuộc Thủy, đi kèm phương và mùa trong Lễ Ký, Chu Lễ. Tím, hồng, xám, kem, cam được xếp vào hành là quy ước đời nay, và các bảng còn xếp khác nhau.

Năm chính sắc và những gì đi kèm

Trong hệ ngũ hành, màu không đứng một mình. Mỗi sắc là một mắt xích trong chuỗi phương – mùa – tạng – thần thú, được ghi rải rác trong Lễ Ký, Chu Lễ, Hoàng Đế Nội Kinh.

Để ý cột thần thú: tên bốn linh vật mang luôn màu của phương — Thanh Long xanh ở Đông, Chu Tước đỏ ở Nam, Bạch Hổ trắng ở Tây, Huyền Vũ (huyền là đen ánh đỏ) ở Bắc. Bài Tứ linh trong địa lý đi sâu phần này.

"Thanh" không chỉ là xanh lá

Chữ "thanh" của sách cổ bao cả xanh lá, xanh lam, có khi cả xanh đen — giống chữ "xanh" của tiếng Việt: trời xanh, lá xanh, mắt xanh đều là "xanh". Nghĩa là theo đúng chữ sách, xanh dương cũng thuộc Mộc.

Nhưng các bảng màu phong thủy đời nay lại xếp xanh dương vào Thủy, đặt cạnh màu đen. Lý do là liên tưởng: nước biển, nước hồ màu xanh lam. Đây là chỗ hai lối quy màu vênh nhau rõ nhất, và là lý do người mệnh Mộc, mệnh Thủy đọc hai trang khác nhau thì nhận hai lời khuyên khác nhau về cùng một màu xanh dương.

Cách xử lý hợp lý: xanh dương nhạt, sáng (xanh da trời) nghiêng về Mộc theo chữ "thanh"; xanh dương sẫm, gần đen (xanh than, xanh navy) nghiêng về Thủy. Nói rõ đây là cách hiểu, không phải điều sách định.

Chính sắc và gian sắc: vì sao tím bị coi thường

Người xưa chia màu làm hai hạng: chính sắc (năm màu trên) và gian sắc — màu pha, nằm "giữa" hai chính sắc. Các nhà chú giải Kinh điển đời sau, đại ý, kể tím là gian sắc pha giữa đỏ và đen, xanh lục nhạt là pha giữa xanh và vàng, hồng là pha giữa đỏ và trắng.

Luận Ngữ có một câu nổi tiếng mà nhiều người dẫn mà không biết nó nói về màu: Khổng Tử ghét màu tím lấn màu đỏ. Thời ấy, đỏ (chu) là chính sắc dùng cho lễ phục; tím là màu pha mà theo nhiều nhà chú giải, giới quyền quý thời ấy đang ưa chuộng. Câu nói vì thế vừa là chuyện màu, vừa là chuyện "cái giả lấn cái thật".

Hệ quả cho cách xếp màu vào hành hôm nay: tím, hồng không có hành riêng trong sách; đời nay xếp chúng vào Hỏa vì có thành phần đỏ. Đó là một quy ước hợp lý, nhưng tím cũng có thành phần đen (Thủy) — bảng nào xếp tím vào Thủy cũng có lý của nó.

Màu hiện đại được quy vào hành thế nào

Có hai lối quy chạy song song mà ít bảng nói ra:

• Theo sắc: nhìn màu gần chính sắc nào nhất. Vàng ánh kim gần vàng ⇒ Thổ.
• Theo vật liệu: đồ kim loại là Kim, đồ gỗ là Mộc, đồ gốm đất nung là Thổ. Vàng ánh kim là kim loại ⇒ Kim.

Một cánh cửa gỗ sơn trắng theo lối sắc là Kim, theo lối vật liệu là Mộc. Không bảng nào sai; chỉ cần biết mình đang dùng lối nào và giữ nhất quán trong một ngôi nhà.

Năm sắc đi cùng nhau: cờ hội, chỉ ngũ sắc

Ngũ hành của màu không chỉ dùng để chọn một màu "hợp". Trong tục Việt, năm sắc thường xuất hiện cùng lúc, như một biểu tượng của sự đủ đầy, cân bằng:

• Cờ hội, cờ ngũ hành ở đình, chùa, lễ hội làng: năm dải màu xếp cạnh nhau, mỗi dải một hành.
• Chỉ ngũ sắc buộc cổ tay trẻ nhỏ dịp Tết Đoan Ngọ ở nhiều vùng — đến nay nhiều nơi vẫn giữ.
• Xôi ngũ sắc của nhiều dân tộc miền núi phía Bắc, nhuộm bằng lá và củ, dùng trong dịp lễ.

Ý nghĩa chung của những tục này là năm hành đủ mặt, không hành nào lấn hành nào — gần với tinh thần ngũ hành cổ hơn là việc chọn một màu "tốt nhất" theo mệnh. Đó cũng là gợi ý cho việc phối màu trong nhà: một không gian dễ chịu thường có một màu chủ đạo và vài màu khác làm điểm, chứ hiếm khi đơn sắc theo một hành.

Màu trong đời sống Việt: lớp tục chồng lên lớp sách

Người Việt có những quy ước màu không đến từ ngũ hành: đỏ cho cưới hỏi, Tết; trắng cho tang; vàng gắn với vua chúa thời Nguyễn. Những tục này mạnh hơn bảng ngũ hành trong đời sống: chăn gối trắng toát trong phòng cưới bị nhiều nhà kiêng dù trắng "hợp mệnh Kim" của cô dâu. Bài Màu chăn ga gối và Trang trí nhà ngày Tết bàn riêng phần tục này.

Sách cổ nói gì

Mặc áo xanh, đeo ngọc xanh. — Lễ Ký, thiên Nguyệt Lệnh, tháng Mạnh Xuân

Bình: Nguyệt Lệnh chép lễ phục của thiên tử đổi theo mùa — xuân xanh, hạ đỏ, giữa năm vàng, thu trắng, đông đen. Đây là chỗ màu gắn với mùa và hành rõ ràng nhất trong sách cổ, nhưng nó là quy định lễ nghi cho triều đình, không phải lời khuyên cho nhà dân.

Ghét màu tím lấn màu đỏ. — Luận Ngữ, thiên Dương Hóa

Bình: câu này cho thấy người xưa phân biệt chính sắc với màu pha, và chính sắc mới là chuẩn. Năm màu của ngũ hành là năm chính sắc; mọi màu khác đều phải "quy về".

Hoàng Đế Nội Kinh, thiên Kim Quỹ Chân Ngôn Luận của phần Tố Vấn, đại ý xếp phương Đông sắc xanh thông với Can, phương Nam sắc đỏ thông với Tâm, trung ương sắc vàng thông với Tỳ, phương Tây sắc trắng thông với Phế, phương Bắc sắc đen thông với Thận. Chu Lễ, Khảo Công Ký, đại ý gọi tên màu của bốn phương, trời và đất khi bàn việc phối màu vẽ.

Đọc cho đúng mức

Ngũ hành của năm chính sắc là phần sách cổ ghi rõ, các phái đều dùng chung. Phần quy màu hiện đại vào hành là quy ước — có chỗ thống nhất (hồng vào Hỏa, xám vào Kim), có chỗ không (xanh dương, nâu gỗ, vàng ánh kim). Đọc một bảng màu ngũ hành, nên hỏi bảng ấy quy theo sắc hay theo vật liệu. Và nhớ rằng sách cổ dùng màu cho lễ nghi, mỹ thuật, y học; việc dùng màu để "hợp mệnh" là lớp suy rộng đời sau — xem bài trụ Màu sơn nhà theo phong thủy.

Việc nên làm

• Khi tra màu hợp hành, ưu tiên năm chính sắc — phần này mọi bảng đều thống nhất.
• Với xanh dương, nâu gỗ, vàng ánh kim: chọn một lối quy (sắc hoặc vật liệu) và giữ nhất quán.
• Đặt lớp tục Việt (đỏ cưới, trắng tang) lên trước bảng ngũ hành khi chọn màu cho dịp lễ.
• Muốn biết mình theo hệ mệnh nào trước khi tra màu: đọc Theo mệnh nạp âm, theo cung phi hay theo dụng thần.

Nguồn tham khảo

• Lễ Ký — thiên Nguyệt Lệnh.
• Luận Ngữ — thiên Dương Hóa.
• Hoàng Đế Nội Kinh, Tố Vấn — thiên Kim Quỹ Chân Ngôn Luận.
• Chu Lễ — thiên Khảo Công Ký.