Tranh sơn thủy: nước chảy vào hay chảy ra, núi sau lưng hay trước mặt

Cách treo tranh sơn thủy được nhiều người theo là: nước trong tranh chảy về phía bên trong nhà, không chảy thẳng ra cửa; núi đặt phía sau lưng người ngồi, nước mở ra phía trước. Cả hai điều này là suy từ thủy pháp và lối "tựa sơn" của phong thủy địa lý sang tranh. Sách cổ không có điều riêng nào cho tranh treo tường.

Câu hỏi "nước chảy vào hay ra" sinh ra từ đâu

Muốn hiểu câu hỏi, phải quay về chỗ nước đứng trong phong thủy địa lý. Táng Thư định nghĩa chữ "phong thủy" bằng chính chuyện khí và nước: khí gặp gió thì tan, gặp nước làm ranh giới thì dừng. Nước có giá trị vì nó giữ khí lại cho một khu đất, chứ không phải vì nó "mang" thứ gì tới.

Từ đó thầy địa lý xét ba đoạn của một dòng nước: chỗ nước tới (lai thủy), chỗ nước đọng lại trước huyệt (minh đường), và chỗ nước đi khỏi tầm mắt (thủy khẩu). Họ ưa nước tới thì quanh co, qua minh đường thì chậm và ôm, đi thì khuất — thủy khẩu bị núi khép lại, không nhìn thấy nước trôi thẳng mất. Bài Thủy pháp và Thủy khẩu, la thành giảng kỹ phần này.

Người treo tranh lấy nguyên lý đó, thu nhỏ vào một bức tường: căn phòng là "huyệt", người ngồi là chủ, cửa chính là chỗ khí ra vào. Nước trong tranh mà chảy về phía cửa thì giống thủy khẩu mở toang ngay trong nhà; nước chảy về phía trong thì giống dòng nước đang tới minh đường. Đó là toàn bộ lý lẽ — gọn, có gốc, nhưng là phép suy.

Đọc chiều nước trong một bức tranh

Phần lớn tranh sơn thủy không vẽ mũi tên. Muốn biết nước "chảy về đâu", người xem phải đọc như đọc địa hình:

1. Tìm đầu nguồn. Thác, khe suối, chỗ nước lộ ra giữa hai vách núi cao — thường ở nửa trên bức tranh.
2. Theo dòng xuống chỗ thấp. Nước đi từ cao xuống thấp, từ hẹp ra rộng. Chỗ mặt nước mở rộng, có bến, có thuyền là hạ lưu.
3. Tìm chỗ nước biến mất. Nước khuất sau một doi đất, một mỏm núi, hay chạy ra mép tranh. Đó là thủy khẩu của bức tranh.

Đọc xong ba bước, bạn biết đầu nguồn nằm bên trái hay bên phải bức tranh. Quy tắc treo thường gặp là: đầu nguồn ở phía cửa, hạ lưu ở phía bên trong nhà. Người bước vào nhà thấy nước "đi cùng chiều" với mình vào trong.

Có những bức nước đổ thẳng từ trên xuống, không có chiều ngang — kiểu thác lớn giữa tranh. Với tranh này, câu hỏi "vào hay ra" không đặt ra; điều cần xét là thác đặt ở đâu so với người ngồi (xem mục dưới).

Núi sau lưng, nước trước mặt

Vế thứ hai của câu hỏi đến từ tứ linh: Huyền Vũ phía sau, Chu Tước phía trước, Thanh Long bên trái, Bạch Hổ bên phải. Trong địa lý, phía sau huyệt cần núi tựa (chẩm sơn), phía trước cần khoảng mở và nước tụ. Bài Tứ linh: Thanh Long, Bạch Hổ và Án sơn, triều sơn nói rõ hình thế này.

Áp vào phòng khách:

• Tường sau lưng sofa là chỗ của "núi". Tranh treo ở đây hợp với bức có núi làm chủ thể: dãy núi vững, ít nước hoặc nước nhỏ ở chân núi.
• Tường đối diện chỗ ngồi là chỗ "minh đường". Tranh có mặt nước rộng, hồ phẳng, sông lượn hợp ở đây — người ngồi nhìn ra thấy khoảng mở.
• Thác nước lớn sau lưng người ngồi là chỗ phần đông người làm nghề khuyên tránh: sau lưng nên là chỗ dựa, mà nước là thứ không dựa được.

Chữ Hán có sẵn một hình ảnh cho thế ấy: "bối thủy" — quay lưng ra nước. Sử Ký chép Hàn Tín bày trận quay lưng ra sông để quân không còn đường lui, thành ngữ "bối thủy nhất chiến" từ đó mà ra. Trong văn hoá chữ Hán, lưng dựa vào nước đã mang nghĩa thế không có chỗ lùi. Người treo tranh mượn lại hình ảnh này, chứ không có sách phong thủy nào bàn chuyện treo thác sau ghế.

Bảng tình huống thường gặp trong nhà Việt

"Đầu nguồn phía cửa" tính từ chỗ bạn đứng nhìn tranh. Đứng quay mặt vào bức tường; nếu cửa chính ở bên phải bạn thì đầu nguồn nên ở mép phải tranh, hạ lưu chạy sang trái.

Ví dụ: nhà ống 4 × 16 m, cửa hướng Nam

Phòng khách ở tầng trệt, đầu nhà. Cửa chính ở mặt tiền phía Nam. Sofa kê dọc tường Đông, người ngồi nhìn sang tường Tây.

• Tranh treo trên sofa (tường Đông). Người đứng nhìn tranh quay mặt về Đông, cửa chính ở bên phải. Vậy đầu nguồn nên ở mép phải, nước chảy sang trái — về phía cuối nhà.
• Sofa dài 2,1 m (kích thước này rơi vào cung Bản trên thước 42,9 cm, tính bằng thước Lỗ Ban của site). Tranh rộng chừng 1,3 – 1,4 m, tức khoảng hai phần ba chiều dài ghế.
• Mép dưới tranh cách lưng tựa 20 – 25 cm, đủ để người ngả đầu không chạm khung.
• Tường Tây đối diện để trống hoặc treo một bức mặt nước phẳng, cỡ nhỏ hơn. Không nên treo hai bức sơn thủy lớn đối nhau: mắt không biết dừng ở đâu.

Nếu phòng khách lại có cửa sổ phía Tây đón nắng chiều, tranh trên tường Đông sẽ bị nắng chiếu thẳng vài giờ mỗi chiều. Tranh mực tàu và tranh in bạc nhanh dưới nắng — chuyện này thực tế hơn mọi chiều nước.

Thủy khẩu kín và nước "ôm"

Ngoài chiều chảy, người hiểu thủy pháp còn nhìn dáng nước trong tranh. Hai bức cùng chảy vào trong nhà vẫn khác nhau xa:

• Bức có sông uốn khúc, hai bên có núi khép, nước biến mất sau một mỏm đá: đó là thế nước ôm, thủy khẩu kín. Đây là bức mà dân thủy pháp nhìn vào thấy "tụ".
• Bức có dòng sông thẳng như kẻ chỉ, chạy một mạch ra mép tranh, không gì giữ lại: nước tới rồi đi ngay, đúng cái thế sách địa lý chê là "trực khứ".

Ở đây phong thủy và mỹ thuật lại đi cùng một đường. Họa sĩ sơn thủy cũng tránh dòng nước thẳng tuột, vì nó cắt bức tranh làm đôi và đưa mắt người xem ra khỏi tranh. Một bức sơn thủy tốt thường tự nó đã có nước uốn và thủy khẩu khuất.

Sách cổ nói gì

Khí cưỡi gió thì tan, gặp nước làm ranh giới thì dừng. Người xưa gom khí cho khỏi tan, cho khí đi mà có chỗ dừng, vì thế gọi là phong thủy. — Táng Thư

Bình: chữ then chốt là "dừng". Nước trong tranh được xem là tốt khi nó cho cảm giác dừng lại, ở lại trong phòng — không phải khi nó trôi nhanh hay đổ mạnh.

Quách Hy trong Lâm Tuyền Cao Trí, phần Sơn thủy huấn, đại ý: núi lấy nước làm mạch máu, lấy cỏ cây làm lông tóc, lấy mây khói làm thần sắc; núi có nước thì sống động. — Lâm Tuyền Cao Trí (dẫn đại ý)

Bình: người vẽ tranh đời Tống nói về núi và nước bằng ngôn ngữ của cơ thể, gần với cách sách địa lý nói về long mạch. Hai truyền thống nhìn cùng một cảnh, nhưng họa sĩ hỏi "có đẹp, có sống không", còn thầy địa lý hỏi "khí có dừng không".

Sử Ký, Hoài Âm Hầu liệt truyện, đại ý: Hàn Tín cho quân bày trận quay lưng ra sông, quân không còn đường lui nên dốc hết sức mà đánh. — Sử Ký (dẫn đại ý)

Bình: đây là gốc chữ "bối thủy". Nó giải thích vì sao người ta ngại treo thác lớn sau lưng ghế — một hình ảnh văn hoá, không phải điều khoản phong thủy.

Đọc cho đúng mức

Táng Thư bàn về đất và nước thật, ở tầm một vùng, một thế núi. Đem nó vào một bức tranh khổ một mét là thu nhỏ hình ảnh rất nhiều lần. Không có sách cổ nào — Táng Thư, Bát Trạch Minh Kính, Dương Trạch Tam Yếu hay Thẩm Thị Huyền Không Học — bàn riêng chuyện chiều nước trong tranh treo tường.

Phái Huyền Không thì không hỏi "chiều nước" mà hỏi "chỗ đặt nước": họ xét yếu tố nước (bể cá, hòn non bộ có nước, có khi cả tranh nước) theo vị trí trong tinh bàn và vận. Theo cách tính của Thẩm Thị, vận 9 có linh thần ở phương Bắc — chỗ được coi là hợp gặp nước. Đây là hệ khác, có lý lẽ khác, và cũng không có điều riêng cho tranh.

Nói cho gọn: quy tắc "nước chảy vào, núi sau lưng" là một lối suy hợp lý, đẹp về hình ảnh và không có hại. Nó không phải điều luật. Một bức tranh treo "ngược chiều" không làm gì được ai; một bức tranh bạn không muốn nhìn thì treo đúng chiều mấy cũng vô ích.

Việc nên làm

• Chọn bức tranh vì muốn ngắm nó trước, rồi mới đọc chiều nước.
• Đọc tranh theo ba bước: đầu nguồn, chỗ nước rộng, chỗ nước khuất.
• Treo sao cho đầu nguồn ở phía cửa, hạ lưu về phía trong nhà.
• Sau lưng chỗ ngồi chính ưu tiên tranh núi; mặt nước rộng để ở tường đối diện.
• Tránh tường nắng trực tiếp; tranh in nên có kính lọc tia cực tím.
• Tâm tranh ngang tầm mắt người đứng, mép dưới cách lưng sofa 20 – 25 cm.

Nguồn tham khảo

• Táng Thư — tương truyền của Quách Phác (Đông Tấn); văn bản hiện còn có nhiều lớp chú thích đời sau.
• Quách Hy — Lâm Tuyền Cao Trí, phần Sơn thủy huấn (Bắc Tống).
• Tư Mã Thiên — Sử Ký, Hoài Âm Hầu liệt truyện.
• Thẩm Trúc Nhưng — Thẩm Thị Huyền Không Học (phần linh thần, chính thần).
• Kích thước sofa trên thước Lỗ Ban 42,9 cm tính bằng công cụ thước Lỗ Ban của aihuyenhoc.com.