Ngưỡng cửa: cao bao nhiêu, vì sao nhà xưa có mà nhà nay bỏ

Ngưỡng cửa trong nhà gỗ xưa trước hết là một bộ phận kết cấu: thanh gỗ ngang giữ chân khung cửa, mang lỗ cối cho cánh cửa quay, chắn nước mưa và gió lùa sát nền. Tục "không giẫm lên ngưỡng" là lễ nghi, đã có từ Luận Ngữ. Nhà nay dùng khung nhôm, khung gỗ công nghiệp nên ngưỡng chỉ còn 0 – 3 cm, trừ chỗ cần chắn nước. Khi có ngưỡng, lọt lòng cửa đo từ mặt trên ngưỡng.

Ngưỡng cửa trong nhà gỗ Việt làm việc gì

Trong nhà gỗ ba gian, năm gian của đồng bằng Bắc Bộ và nhà rường miền Trung, bộ cửa bức bàn hay cửa ván đứng trên một khung gỗ bốn cạnh: thanh trên, hai thanh đứng và thanh dưới nằm sát nền — đó là ngưỡng. Ngưỡng làm ba việc mà khung cửa ngày nay giải quyết bằng cách khác:

• Giữ khung. Ngưỡng nối chân hai thanh đứng, khung cửa thành một khung kín, không xô lệch khi gỗ co ngót theo mùa.
• Mang cối cửa. Cánh cửa gỗ xưa không dùng bản lề sắt mà quay trên cối: một mộng tròn ở đầu dưới cánh cắm vào lỗ khoét trên ngưỡng hoặc trên viên đá kê, đầu trên cắm vào thanh trên. Ngưỡng dày, đủ gỗ để khoét lỗ cối mà không nứt.
• Chắn. Nền nhà xưa lát gạch, sân lát gạch hoặc nện đất, mưa tạt và nước sân tràn vào là chuyện mỗi mùa mưa. Ngưỡng cao vài phân tới vài tấc chặn nước, chặn gió lùa sát nền, chặn gà vịt, chuột, rắn từ vườn vào.

Chiều cao ngưỡng thay đổi theo loại công trình. Nhà ở dân gian thường thấp, khoảng một gang tay trở xuống; đình, chùa, cung điện thường cao hơn, có nơi phải nhấc hẳn chân mới bước qua. Không có một con số chuẩn chung cho mọi nơi — đó là số đo của từng người thợ, từng vùng.

Tục không giẫm lên ngưỡng: gốc lễ nghi

Lời dặn "đừng giẫm lên ngưỡng cửa" mà nhiều người lớn tuổi vẫn nhắc có gốc rất xa. Luận Ngữ, thiên Hương Đảng, tả dáng đi đứng của Khổng Tử ở cửa cung vua:

Đứng thì không đứng giữa cửa, đi thì không giẫm lên ngưỡng. — Luận Ngữ, Hương Đảng

Lễ Ký, thiên Khúc Lễ, đại ý, cũng dặn quan lại ra vào cửa vua đi phía bên phải cột giữa và không giẫm lên ngưỡng.

Hai đoạn này nằm trong phần lễ, tức phép tắc cư xử, không phải trong sách phong thủy. Ý của chúng là giữ dáng khiêm cung ở chỗ ra vào của người trên: không chiếm giữa lối, không đặt chân lên chỗ ranh giới. Về sau tục lan ra dân gian: không đứng trên ngưỡng nói chuyện, không ngồi trên ngưỡng, cô dâu về nhà chồng bước qua ngưỡng chứ không giẫm lên. Mỗi vùng có thêm lời giải riêng; phần lớn các lời giải ấy là truyền khẩu, không có sách làm gốc.

Có một lý do thực tế đi cùng lễ nghi: ngưỡng gỗ bị giẫm nhiều thì mòn lõm, chóng hỏng, và người đứng trên một thanh gỗ hẹp dễ trượt chân.

Vì sao nhà nay bỏ ngưỡng

Ngưỡng biến mất khỏi phần lớn nhà ở hiện đại không phải vì ai quyết định "bỏ phong thủy", mà vì cả ba việc của nó đã có cách làm khác:

Thêm hai lý do: nhà phố Việt dắt xe máy qua cửa chính mỗi ngày, ngưỡng cao là trở ngại; và nhà có người già, trẻ nhỏ, xe lăn, xe đẩy thì ngưỡng là chỗ vấp ngã. Các quy định về tiếp cận cho người khuyết tật ở công trình công cộng đều hạn chế chênh cao ở cửa; nhà ở gia đình không bắt buộc nhưng nên theo tinh thần đó.

Ngưỡng hiện nay: cao bao nhiêu là hợp lý

Các con số này là thói quen thi công, không phải lời sách. Ngưỡng bằng đá ở cửa nhà vệ sinh và cửa ban công là chỗ ngưỡng "sống lại" trong nhà hiện đại, đúng với việc chắn nước của nó ngày xưa.

Tính lọt lòng cửa khi có ngưỡng

Đây là phần người làm cửa hay sai. Lọt lòng chiều cao là khoảng rỗng thông thủy của ô cửa — khoảng người thật sự đi qua. Khi có ngưỡng, lọt lòng tính từ mặt trên ngưỡng tới mặt dưới thanh trên của khung, không tính từ mặt sàn. Thêm một ngưỡng là chiều cao lọt lòng giảm đúng bằng chiều cao ngưỡng.

Lấy ví dụ một ô cửa chính có khung bao, mặt dưới thanh trên cao 2,30 m tính từ sàn hoàn thiện. Tra thước 52,2 cm bằng công cụ của site:

Bảng cho thấy một chuyện ít ai để ý: chỉ một ngưỡng đá 2 – 5 cm thêm vào lúc hoàn thiện có thể đẩy chiều cao lọt lòng từ cung tốt sang cung xấu. Hai cung tốt gần nhất cho chiều cao cửa đi là 2,03 – 2,15 m (Tể Tướng, Quý Nhân) và 2,29 – 2,41 m (Thiên Tài, Nhân Lộc). Nếu muốn ngưỡng 5 cm mà vẫn giữ lọt lòng khoảng 2,35 m, thanh trên của khung phải đặt ở độ cao khoảng 2,40 m tính từ sàn.

Bề ngang lọt lòng không đổi khi thêm ngưỡng; cách tra bề ngang theo số cánh ở bài cửa chính hai cánh hay bốn cánh và bảng đầy đủ ở bài kích thước cửa chính theo Lỗ Ban.

Bản thân ngưỡng có tra thước không? Lỗ Ban Kinh, đại ý, bàn số đo chiều cao, chiều rộng cửa trên thước; không có quy định riêng cho chiều cao ngưỡng. Một số thợ tra ngưỡng như một khối đặc trên thước 42,9 cm, nhưng với ngưỡng vài phân thì việc này không có nghĩa thực tế.

Đọc cho đúng mức

• Ngưỡng không phải đồ phong thủy. Nó là bộ phận kết cấu của khung cửa gỗ xưa, kiêm việc chắn nước. Nhà không có ngưỡng không thiếu gì về mặt sách.
• "Không giẫm lên ngưỡng" là lễ, không phải hạn. Luận Ngữ và Lễ Ký đặt nó trong phép cư xử ở cửa người trên. Những lời giải thêm về "giẫm ngưỡng thì thế này, thế kia" là truyền khẩu.
• Thước Lỗ Ban là truyền thống nghề mộc. Phần đáng giữ là thói quen đo lọt lòng cho đúng — thêm ngưỡng thì đo lại. Đừng vì một cung trên thước mà làm ngưỡng cao gây vấp ngã.
• Các con số chiều cao ngưỡng trong bài là thói quen thi công phổ biến, không phải quy chuẩn. Công trình công cộng có quy định riêng về chênh cao ở cửa.

Việc nên làm

• Quyết định trước khi đặt khung: cửa này có ngưỡng hay không, cao bao nhiêu.
• Khi có ngưỡng, ghi trên bản vẽ chiều cao lọt lòng tính từ mặt trên ngưỡng, và tra lại trên công cụ thước Lỗ Ban.
• Nhà có người già, trẻ nhỏ: cửa chính và cửa phòng làm ngưỡng 0 – 1 cm, chắn nước bằng cốt nền và gioăng.
• Cửa ban công, cửa nhà vệ sinh: giữ ngưỡng chắn nước 2 – 5 cm, có rãnh thoát phía ngoài; viền ngưỡng nên vát cạnh để đỡ vấp.
• Nhà dắt xe qua cửa chính: thay ngưỡng bằng dốc thoải hoặc thanh chắn nước tự hạ.

📏Thước Lỗ Ban
Tra kích thước cửa, bàn thờ, mộ trên ba loại thước 52,2 – 42,9 – 38,8 cm.Mở

Nguồn tham khảo

• Luận Ngữ — thiên Hương Đảng, câu "lập bất trung môn, hành bất lý vực", nguyên văn.
• Lễ Ký — thiên Khúc Lễ thượng, đoạn ra vào cửa vua không giẫm lên ngưỡng (đại ý).
• Lỗ Ban Kinh (Lỗ Ban Kinh Tượng Gia Kính) — sách nghề mộc, bản lưu hành đời Minh; thước cửa (đại ý).
• Chiều cao lọt lòng khi có ngưỡng tra bằng `ThuocLoBan::tra` và `ThuocLoBan::doanTot` (thước 52,2 cm) của aihuyenhoc.com.