Cửa chính hai cánh hay bốn cánh: chẵn lẻ trong quan niệm và trong Lỗ Ban Kinh

Lỗ Ban Kinh xét số đo của cửa trên thước, không xét số cánh. Quy tắc "cửa chính phải chẵn cánh" là quan niệm truyền miệng, không có sách gốc. Chọn hai hay bốn cánh theo bề ngang lọt lòng: dưới khoảng 1,6 m làm hai cánh, từ 1,8 m trở lên làm bốn cánh, rồi tra tổng lọt lòng trên thước 52,2 cm cho rơi vào cung tốt.

Lỗ Ban Kinh bàn gì về cửa

Lỗ Ban Kinh là sách nghề mộc, bản hiện lưu hành được khắc in từ đời Minh, gắn tên ông tổ nghề Lỗ Ban. Phần nói về cửa xoay quanh cây thước tám chữ — Tài, Bệnh, Ly, Nghĩa, Quan, Kiếp, Hại, Bản — và cách để chiều cao, chiều rộng cửa rơi vào chữ tốt. Sách cũng có phần kiêng kỵ khi dựng cửa, chọn ngày làm cửa.

Số cánh cửa không phải đề tài của sách. Người thợ mộc xưa làm cửa theo gian nhà: gian rộng thì nhiều cánh, gian hẹp thì ít cánh; số cánh là hệ quả của bề ngang, không phải một quy tắc riêng. Cửa bức bàn của nhà gỗ ba gian, năm gian ở đồng bằng Bắc Bộ thường bốn cánh mỗi gian, vì một gian rộng chừng hai mét rưỡi chia bốn thì mỗi cánh vừa sức người mở.

Thước 52,2 cm người Việt dùng đo lọt lòng (với các cung Quý Nhân, Hiểm Họa, Thiên Tai…) là một thước khác thước tám chữ; nguồn gốc văn bản của nó chưa rõ ràng. Bài ba loại thước Lỗ Ban phân biệt từng cây.

Quan niệm chẵn – lẻ: những gì đang được nói

Ba lời hay nghe:

1. "Cửa chính phải chẵn cánh" — hai hoặc bốn, cho có đôi, cân đối.
2. "Cửa một cánh là cửa phụ" — làm cửa chính thì "đơn chiếc".
3. "Cửa mẹ bồng con" — hai cánh to nhỏ lệch nhau, cánh lớn dùng hằng ngày, cánh nhỏ mở khi cần — được coi là vừa chẵn vừa tiện.

Cả ba đều không tìm được sách phong thủy cổ làm gốc. Thú vị hơn: nếu lấy Kinh Dịch làm chuẩn, số lẻ lại là số của trời, số dương. Hệ Từ thượng viết:

Nghĩa là: một là trời, hai là đất, ba là trời, bốn là đất… — số lẻ thuộc trời (dương), số chẵn thuộc đất (âm). Nhà ở là dương trạch; nếu suy thẳng từ câu này thì cửa lẻ cánh mới "hợp dương". Không ai suy như vậy, và cũng chẳng ai nên: điều này chỉ cho thấy quy tắc chẵn – lẻ của cửa không suy ra được từ sách, nó là thẩm mỹ đối xứng của người làm nhà.

Phần có lý trong lời "chẵn cánh" là sự cân đối: cửa hai, bốn cánh đối xứng qua trục giữa, hợp với mặt tiền đối xứng. Dương Trạch Tam Yếu, đại ý, chỉ đòi cửa cân với nhà — nhà lớn cửa nhỏ, nhà nhỏ cửa lớn đều không đẹp.

Chọn số cánh theo bề ngang

Cánh cửa gỗ đặc rộng quá 0,9 m thì nặng, bản lề chóng xệ, gió mạnh dễ đập; hẹp dưới 0,5 m thì người đi qua phải nghiêng vai. Từ đó suy ra số cánh hợp lý cho từng khoảng lọt lòng:

Nhà phố mặt tiền 4 m, trừ hai cột còn khoảng 3,4 m: thường làm cửa chính bốn cánh 2,2 – 2,4 m ở giữa và hai ô kính cố định hai bên, hoặc làm cửa xếp toàn bộ khi tầng trệt kinh doanh.

Tra lọt lòng cho từng loại

Lọt lòng là khoảng rỗng thông thủy trong khung, đo bằng thước 52,2 cm, tính tổng cả bộ cánh chứ không tính từng cánh. Chạy công cụ thước Lỗ Ban, các đoạn rơi vào cung tốt:

Chiều cao lọt lòng tra riêng: cửa đi thông dụng 2,03 – 2,15 m (Tể Tướng, Quý Nhân), cửa cao 2,29 – 2,41 m (Thiên Tài, Nhân Lộc). Con số tròn 2,20 m rơi vào Hiểm Họa, 2,00 m rơi vào Thiên Tặc — hai số thợ hay dùng theo thói quen. Bảng chi tiết hơn, gồm cách đo khi có khung bao và ngưỡng, ở bài kích thước cửa chính theo Lỗ Ban.

Cửa bốn cánh dùng thế nào cho tiện

Cửa bốn cánh ở nhà phố hiếm khi mở cả bốn: hai cánh giữa mở hằng ngày, hai cánh biên chỉ mở khi dắt xe lớn, khiêng đồ, nhà có việc. Vài chi tiết làm cửa bốn cánh dễ sống:

• Hai cánh biên có chốt âm sàn và chốt trên, mở được mà không cần ghế.
• Bản lề cối hoặc bản lề lá loại chịu tải, bốn cánh gỗ đặc nặng hơn nhiều so với cửa nhôm kính.
• Nếu bốn cánh xếp gấp, chừa chỗ để chồng cánh khi mở, không chắn lối đi.

Nhà có cửa cuốn ngoài thì cửa trong làm hai cánh kính là đủ — đó là kết hợp phổ biến nhất ở nhà phố bán hàng (bài cửa cuốn theo Lỗ Ban). Chiều mở cánh vào hay ra bàn ở bài cửa chính mở vào hay mở ra.

Đọc cho đúng mức

Không có sách cổ nào buộc cửa chính phải hai hay bốn cánh; nếu muốn dẫn sách thì Kinh Dịch còn xếp số lẻ vào dương. Số cánh hợp lý được quyết định bởi bề ngang, sức nặng cánh và cách dùng. Phần "phong thủy" thật sự áp được là số đo lọt lòng trên thước — và ngay cả phần đó cũng là truyền thống nghề mộc, không phải phép tính khí.

Người theo quan niệm "phải chẵn" cũng không sai khi chọn hai hoặc bốn cánh — đó thường là lựa chọn hợp lý về kỹ thuật. Chỉ không nên bỏ một cửa một cánh rộng 0,8 m đang dùng tốt chỉ vì nó "lẻ".

Việc nên làm

• Đo bề ngang lọt lòng có thể có, chọn số cánh theo bảng bề rộng cánh.
• Tra tổng lọt lòng trên thước 52,2 cm, chọn số giữa đoạn đỏ để thi công lệch một hai phân vẫn còn trong cung.
• Tra chiều cao riêng, tránh hai số tròn 2,00 m và 2,20 m.
• Với cửa bốn cánh, làm chốt âm cho hai cánh biên và chọn bản lề chịu tải.
• Đặt hàng thợ bằng kích thước lọt lòng, ghi rõ trên bản vẽ, đừng chỉ ghi kích thước ô chờ.

📏Thước Lỗ Ban
Tra kích thước cửa, bàn thờ, mộ trên ba loại thước 52,2 – 42,9 – 38,8 cm.Mở

Nguồn tham khảo

• Lỗ Ban Kinh (Lỗ Ban Kinh Tượng Gia Kính) — sách nghề mộc, bản lưu hành đời Minh; thước cửa tám chữ (đại ý).
• Chu Dịch — Hệ Từ thượng, câu "thiên nhất, địa nhị… thiên cửu, địa thập".
• Dương Trạch Tam Yếu — gắn tên Triệu Cửu Phong, đời Thanh; cửa cân với nhà (đại ý).
• Các đoạn tốt trên thước 52,2 cm chạy bằng `ThuocLoBan::doanTot`, kiểm từng số bằng `ThuocLoBan::tra` của aihuyenhoc.