Phòng ngủ nằm trên bếp hoặc trên nhà vệ sinh tầng dưới: chuyện xếp tầng của nhà ống

Điều kiêng "phòng ngủ nằm trên bếp" — ngủ trên lửa — không có trong Dương Trạch Tam Yếu hay Bát Trạch Minh Kính; hai sách viết cho nhà một tầng trải ngang, nên không bàn chuyện phòng chồng lên bếp. Cái đáng lo là chuyện thật: hơi nóng, mùi, tiếng ồn sáng sớm và ống thoát nước đi qua trần. Nhà ống bốn tầng xếp lại mặt bằng là tránh được phần lớn.

Quan niệm này từ đâu ra

Dương Trạch Tam Yếu của Triệu Cửu Phong (đời Thanh) xét nhà qua ba thứ: cửa, phòng chủ, bếp. Cả ba được đặt trên cùng một mặt bằng: nhà kiểu Trung Hoa và Việt xưa là nhà một tầng, nhiều gian, nhiều lớp sân nối nhau theo chiều sâu. Bếp thường nằm riêng, ở dãy sau hay chái bên. Không có tầng trên, nên cũng không có câu hỏi "phòng nào nằm trên bếp".

Bát Trạch Minh Kính bàn bếp ở một ý nổi tiếng: bếp tọa hung hướng cát — thân bếp đặt ở phương hung để "đè" cái hung, miệng bếp quay về phương cát (giảng ở bài bếp tọa hung hướng cát). Đó cũng là chuyện của mặt bằng, của phương vị.

Điều kiêng "phòng ngủ trên bếp", "giường trên bếp", theo chỗ chúng tôi đối chiếu, chủ yếu lưu hành qua các sách phổ thông đời sau, khi nhà phố nhiều tầng đã thành phổ biến — nhất là sách của các thầy Hồng Kông, Đài Loan nửa sau thế kỷ 20. Lý lẽ thường gặp: bếp là Hỏa, người nằm trên lửa thì "nóng nảy, mất ngủ". Chúng tôi chưa tìm được câu gốc nào cổ hơn cho điều kiêng này.

Tương tự, "phòng ngủ trên nhà vệ sinh tầng dưới" là suy rộng của quan niệm uế khí, cũng không có trong hai bộ sách trên.

Chuyện thật của phòng nằm trên bếp

Bỏ chữ "lửa" sang một bên, phòng ngủ ngay trên bếp ở nhà ống Việt gặp mấy chuyện có thể đo được:

• Mùi và hơi dầu mỡ. Hút mùi đặt ống xả vào hộp kỹ thuật hoặc ra giếng trời, hơi bốc lên đúng cửa sổ phòng tầng trên. Đây là phàn nàn hay gặp nhất.
• Tiếng ồn giờ sớm. Người dậy nấu lúc 5 giờ 30 – 6 giờ: tiếng bát đĩa, máy xay, quạt hút truyền qua sàn bê tông và hộp kỹ thuật lên tầng trên rõ hơn ta nghĩ.
• Nhiệt. Bếp gia đình không làm sàn tầng trên nóng lên đáng kể như nhiều người tưởng; phần nhiệt đáng kể là hơi nóng theo cầu thang và giếng trời bốc lên vào giờ nấu.
• An toàn cháy. Bếp là chỗ hay phát sinh cháy nhất trong nhà ở, và khói trong nhà ống đi lên theo cầu thang. Phòng ngủ tầng trên vì vậy cần một lối thoát thứ hai: ban công, cửa sổ có khung bảo vệ mở được từ bên trong. Đây là điều đáng làm với mọi phòng ngủ nhà ống, không riêng phòng trên bếp.

Với phòng nằm trên nhà vệ sinh tầng dưới, chuyện thật lại khác:

• Ống thoát và ống thông hơi của nhà vệ sinh tầng dưới đi dọc tường lên mái, có khi chạy ngang qua tường phòng ngủ — tiếng nước xả nghe rõ ban đêm.
• Ngược lại mới đáng lo hơn: nhà vệ sinh ở trên phòng ngủ. Ống thoát sàn đi qua trần phòng ngủ, rò một mối nối là thấm trần, mốc trần. Kỹ sư nước luôn khuyên khu ướt chồng lên khu ướt.

Xếp mặt bằng nhà phố bốn tầng

Lấy nhà ống điển hình 4 x 16 m, bốn tầng, mặt tiền nhìn ra đường. Cách xếp hay gặp:

Phòng ngủ 2 nằm thẳng trên bếp. Có ba cách xếp lại, không tốn thêm diện tích:

Cách 1 — Bếp dưới giếng trời. Dời bếp vào giữa nhà, ngay dưới giếng trời; phòng ăn ra phía sau. Phía trên bếp lúc này là khoảng thông tầng, không có phòng ngủ nào. Hơi nấu thoát thẳng lên mái. Bếp giữa nhà lại có chuyện riêng của nó — bàn ở bài giếng trời trong nhà ống.

Cách 2 — Tầng 2 phía sau làm phòng sinh hoạt chung. Phòng ngủ 2 lên tầng 3, tầng 2 phía sau thành phòng sinh hoạt, phòng làm việc hay phòng đọc. Phòng này dùng ban ngày, không ngại mùi và tiếng sớm.

Cách 3 — Xếp cột khu ướt. Bếp tầng 1 phía sau, phía trên là nhà vệ sinh và giặt phơi tầng 2, tiếp nữa là vệ sinh tầng 3. Ống nước, ống thoát gom vào một trục kỹ thuật duy nhất. Cách này hợp kỹ thuật nhất, nhưng đụng một điều kiêng khác của dân gian — "bếp dưới nhà vệ sinh". Nếu gia đình để tâm điều ấy, chọn cách 1 hoặc 2.

Khi xây mới, đưa các phương án này cho kiến trúc sư từ bước phác thảo; sửa sau khi đã đổ sàn tốn kém hơn nhiều. Các kiểu bố trí nhà ống khác có ở bài bố trí nhà phố 5 tầng.

Khi không đổi được: làm gì cho phòng trên bếp

• Ống hút mùi xả ra ngoài trời, đi xa cửa sổ tầng trên ít nhất 1,5 – 2 m; không xả vào giếng trời, không xả vào hộp kỹ thuật chung.
• Trần bếp thạch cao có lót bông khoáng cách âm; sàn phòng trên lót tấm cách âm dưới sàn gỗ.
• Kê giường không nằm ngay trên vị trí bếp nấu: chỉ cần lệch nửa phòng là đủ cho người còn lăn tăn chuyện "nằm trên lửa".
• Cửa phòng ngủ đóng khi nấu, cửa cầu thang (nếu có) đóng vào buổi sáng.
• Lắp đầu báo khói ở hành lang tầng trên và ở bếp; kiểm tra khung bảo vệ cửa sổ có ô mở được.

Sách cổ nói gì

Dương Trạch Tam Yếu, đại ý: xem nhà chỉ cần ba điều cốt yếu — cửa, phòng chủ, bếp — và xét ba thứ ấy trong quan hệ với nhau, lấy cửa làm gốc, trên mặt bằng ngôi nhà.

Bát Trạch Minh Kính, đại ý: bếp tọa hung hướng cát — thân bếp đè lên phương hung, miệng bếp nhận phương cát của nhà và người.

Nhà là gốc của người. — Hoàng Đế Trạch Kinh

Bình: cả hai sách Bát Trạch đều xét bếp theo phương trên mặt bằng — bếp ở đâu so với cửa, miệng bếp quay đâu. Không sách nào bàn bếp ở tầng nào. Đem điều kiêng "ngủ trên lửa" gắn cho Tam Yếu là gán nhầm. Còn câu của Trạch Kinh thì nhắc lại cái gốc: nhà dựng ra để người ở yên. Mùi, khói, tiếng ồn sớm là những thứ phá cái yên ấy, và chúng xử lý được bằng mặt bằng và kỹ thuật.

Đọc cho đúng mức

Không có sách cổ hay nghiên cứu nào nói người ngủ trên bếp dễ nóng nảy hay sinh bệnh. Có cơ sở để nói rằng mùi, tiếng ồn và khói có thể làm giấc ngủ kém đi, và rằng bếp là điểm cần chú ý về an toàn cháy.

Phái Huyền Không xét bếp và phòng ngủ theo cung trên tinh bàn, cũng không xét theo tầng chồng lên nhau; cách đặt bếp theo tinh bàn có ở bài riêng của trụ. Ai muốn giữ điều kiêng dân gian cho yên lòng thì cách 1 và cách 2 ở trên đều đáp ứng mà không tốn thêm mét vuông nào. Chuyện đầu giường áp vào tường nhà vệ sinh cùng tầng được bàn ở bài đầu giường chung tường nhà vệ sinh.

Việc nên làm

• Khi thiết kế nhà ống, vẽ mặt cắt dọc nhà để thấy phòng nào chồng lên phòng nào, không chỉ vẽ từng mặt bằng.
• Ưu tiên khu ướt chồng khu ướt; phòng ngủ không nằm dưới nhà vệ sinh tầng trên.
• Nếu muốn tránh phòng ngủ trên bếp: đặt bếp dưới giếng trời, hoặc biến phòng trên bếp thành phòng sinh hoạt ban ngày.
• Nhà đã xây: xả hút mùi ra ngoài trời xa cửa sổ, cách âm trần bếp, kê giường lệch khỏi vị trí bếp.
• Mọi phòng ngủ tầng trên cần lối thoát thứ hai và đầu báo khói.

Nếu muốn có một vật trong phòng nhắc về lớp ngăn yên ổn giữa chỗ nấu và chỗ ngủ, người ta hay chọn đồ gốm, đá — hành Thổ, hành nhận lửa mà thành đất, đúng hình ảnh tấm sàn giữa hai tầng. Vật là biểu tượng; lớp cách âm và ống hút mùi mới là thứ làm việc thật.

Nguồn tham khảo

• Dương Trạch Tam Yếu — Triệu Cửu Phong, đời Thanh; môn, chủ, táo trên mặt bằng nhà (đại ý).
• Bát Trạch Minh Kính — đề Dương Quân Tùng, Nhược Quan Đạo Nhân biên đính, đời Thanh; bếp tọa hung hướng cát (đại ý).
• Hoàng Đế Trạch Kinh — câu "trạch giả, nhân chi bản".