Giếng trời: "minh đường trong nhà" của nhà ống Việt, từ sân trong phố cổ đến lưu lượng gió tính được

Giếng trời là "minh đường trong nhà" của nhà ống: khoảng trống giữa khối nhà kín, nơi ánh sáng xuống, gió thoát lên, nước mưa đổ về, đúng ba việc mà sân trước làm cho ngôi nhà trong sách. Nhà phố cổ Hội An, Hà Nội đã có sân trong từ hàng trăm năm. Tác dụng thông gió của nó tính được: một giếng trời ba tầng có thể kéo cả khối không khí trong nhà đổi mới vài lần mỗi giờ.

Từ sân chầu đến khoảng trời giữa nhà

Bài minh đường giảng minh đường là sân chầu trước huyệt, chia nội minh đường (gọn, kín, sát trước mặt) và ngoại minh đường (rộng, xa). Nhà ống mặt tiền 4 mét không có sân trước (bài nhà phố mặt tiền hẹp); minh đường ngoài là vỉa hè và lòng đường, chia chung với cả phố. Cái nhà ống còn giữ được cho riêng mình là khoảng trống bên trong.

Tiếng Hán gọi giếng trời là "thiên tỉnh", đúng nghĩa đen "giếng của trời": một khoảng trống nhìn lên chỉ thấy một ô trời vuông. Nó làm ba việc của nội minh đường:

Gọi giếng trời là "minh đường trong" là cách quy đổi của người làm nghề hôm nay, không phải câu chữ của sách cổ. Nhưng nó đúng tinh thần: chữ "minh" là sáng, và giếng trời là chỗ sáng nhất của nhà ống.

Sân trong phố cổ: người Việt đã làm từ lâu

Nhà phố cổ Hội An thường chia hai khối: nhà trước để buôn bán, nhà sau để ở, giữa là sân trong nối bằng hành lang một bên. Nhà ống phố cổ Hà Nội cũng có một hoặc hai sân trong chen giữa các gian; ngôi nhà cổ 87 Mã Mây đang mở cửa cho khách là chỗ dễ xem. Không ai đặt những sân này để "hợp phong thủy"; chúng ra đời vì nhà quá sâu, không có sân thì giữa nhà tối và ngột (bài phong thủy và kiến trúc khí hậu).

Ở nhà dân Huy Châu (An Huy) có một cách gọi đáng nhớ: "tứ thủy quy đường", nước bốn mái đều đổ về sân giữa. Người địa phương gắn nó với câu "nước béo không chảy sang ruộng người", của cải giữ lại trong nhà. Đó là lớp nghĩa phong thủy được đặt lên một giải pháp vốn để gom nước mưa. Hai lớp nghĩa ấy không mâu thuẫn; chỉ cần biết lớp nào có trước.

Tác dụng thông gió: tính được

Giếng trời kéo gió nhờ hiệu ứng ống khói: không khí trong nhà ấm hơn bên ngoài, nhẹ hơn, bốc lên và thoát qua lỗ trên mái; không khí mát bên ngoài bị hút vào qua cửa dưới. Công thức thông gió quen thuộc trong sách kỹ thuật cho lưu lượng:

lưu lượng ≈ hệ số lưu lượng × diện tích hữu hiệu × căn bậc hai của (2 × gia tốc trọng trường × chiều cao × chênh nhiệt độ ÷ nhiệt độ tuyệt đối)

Thử với một nhà ống 4 x 18 mét, ba tầng:

• Cửa trước mở 2 mét vuông, lỗ thoát trên mái giếng trời 3 mét vuông; diện tích hữu hiệu khoảng 1,66 mét vuông.
• Chiều cao từ cửa tầng trệt lên lỗ thoát khoảng 10 mét; hệ số lưu lượng 0,6.
• Trong nhà ấm hơn ngoài trời 2 độ (khoảng 32 độ trong, 30 độ ngoài).

Kết quả khoảng 1,1 mét khối mỗi giây, tức khoảng 4.000 mét khối mỗi giờ. Thể tích nhà khoảng 720 mét khối, nên không khí trong nhà đổi mới chừng năm, sáu lần mỗi giờ. Chênh 1 độ thì còn khoảng bốn lần. Không có giếng trời, chỉ một cửa trước, gió gần như chỉ quẩn ở mấy mét đầu nhà.

Đây là ước tính lý tưởng, chưa tính cửa trong đóng, đồ đạc cản, gió ngoài trời. Nhưng thứ bậc của nó đủ để thấy giếng trời không phải chuyện trang trí: nó là cái phổi của nhà ống.

Đặt giếng trời ở đâu

Theo kỹ thuật. Đặt ở chỗ phần nhà tối nhất, thường là giữa hoặc sau nhà; mái che mưa có khe hở thoát khí; lỗ thoát càng cao càng kéo gió mạnh; có rãnh thoát nước và chống thấm tường quanh.

Theo Huyền Không. Giếng trời là khoảng trống, có ánh sáng, gió, nước, nên gần với thủy hơn sơn. Phái này khuyên đặt nó ở cung có hướng tinh vượng hoặc sinh của vận. Ví dụ nhà tọa Tý hướng Ngọ xây trong vận 9 là cục song tinh đáo tọa, hai sao 9 về phía sau nhà; giếng trời phía sau là hợp (bài nhà ống Huyền Không có tinh bàn đủ).

Giếng trời ở chính giữa nhà là chỗ các thầy không thống nhất. Một lối đọc nói trung cung nên tĩnh, không nên khoét trống. Lối khác dẫn sân giữa của nhà xưa, nơi chính khoảng trống ở giữa được coi trọng. Nhìn theo kỹ thuật thì giếng trời giữa nhà thường là chỗ đưa sáng tốt nhất. Chúng tôi nghiêng về giữ công năng, không lấp giếng trời vì một lời kiêng chưa thống nhất.

Giếng trời cần lưu ý

• Ẩm mốc: giếng trời không thoát nước tốt, tường quanh không chống thấm thì thành chỗ ẩm nhất nhà. Theo chính lý lẽ của sách, nước đọng là khí "uế", không phải khí tụ.
• Mưa tạt, nắng gắt: cần mái kính hoặc lam che có khe thoát khí; che kín hẳn thì mất tác dụng kéo gió.
• Biến thành kho: giếng trời bị lấp bởi đồ đạc, máy giặt, chậu cây dày đặc là mất cả ánh sáng lẫn gió.
• An toàn: lan can các tầng quanh giếng trời phải đủ cao, nhất là nhà có trẻ nhỏ.

Sách cổ nói gì

Dịch: Phép phong thủy, được nước là trên, giấu gió là thứ. — Táng Thư, Nội thiên

Bình: Táng Thư viết cho đất mộ, nhưng nguyên tắc của nó áp được cho giếng trời theo đúng thứ tự: chỗ ấy phải giữ được nước (gom nước mưa, thoát có đường, không đọng) và giấu được gió (không để gió lùa thẳng mà để gió xoáy lên thoát đi). Hoàng Đế Trạch Kinh, đại ý, ví nhà như cơ thể, lấy nước làm máu mạch; giếng trời là chỗ "máu mạch" của nhà ống đi qua.

Đọc cho đúng mức

• Gọi giếng trời là "minh đường trong" là cách quy đổi hiện nay, không phải định nghĩa của sách cổ.
• Con số lưu lượng là ước tính bằng công thức lý tưởng; nhà thật có thể khác nhiều tuỳ cách đóng mở cửa và gió ngoài trời.
• "Tứ thủy quy đường" là lời truyền của nhà dân Huy Châu; nghĩa "giữ của" là lớp nghĩa văn hoá đặt lên giải pháp gom nước.
• Phép đặt giếng trời theo hướng tinh là của phái Huyền Không; Bát Trạch không bàn giếng trời theo cách ấy.

Việc nên làm

• Nhà đang có giếng trời: kiểm tra rãnh thoát nước, chống thấm tường quanh, dọn đồ đạc chắn sáng.
• Mái giếng trời che kín: mở thêm khe thoát khí ở phần cao nhất để giữ tác dụng kéo gió.
• Đang xây hoặc sửa nhà ống: ưu tiên ít nhất một giếng trời thông từ tầng trệt lên mái, đặt ở phần nhà tối nhất.
• Muốn xét theo Huyền Không: lập tinh bàn nhà bằng công cụ dưới đây, xem giếng trời rơi vào cung nào.

🔯Tinh bàn Huyền Không
Lập tinh bàn theo vận và toạ hướng, phi tinh năm – tháng.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Táng Thư, bản Tứ Khố — Nội thiên, câu "Phong thủy chi pháp, đắc thủy vi thượng, tàng phong thứ chi" (nguyên văn).
• Hoàng Đế Trạch Kinh — đoạn ví nhà như thân thể (đại ý).
• Thẩm Trúc Nhưng — Thẩm Thị Huyền Không Học: thủy đặt ở cung hướng tinh vượng (đại ý).
• Công thức thông gió do chênh nhiệt (hiệu ứng ống khói), sách kỹ thuật thông gió tự nhiên — người viết tính ví dụ.