Tên con gái Hán Việt: sáu mươi chữ hay dùng, nghĩa gốc và những chữ người Việt hay hiểu nhầm

Tên con gái Hán Việt hay là tên có chữ Hán nghĩa đẹp và cha mẹ biết rõ mình chọn chữ nào trong những chữ cùng âm. Nhiều âm được ưa chuộng như Hân, Uyên, Diệp, Linh, Hà, Quyên mỗi âm có ba bốn chữ khác nghĩa, có chữ không hợp làm tên. Bảng dưới gồm sáu mươi âm, kèm chữ Hán, bộ, nghĩa gốc, nghĩa trong tên và hành.

Đọc bảng thế nào

Cách đọc giống bảng ở bài tên con trai Hán Việt: bộ theo hệ 214 bộ của Khang Hy, đối chiếu với cơ sở dữ liệu Unihan; nghĩa gốc phần lớn theo Thuyết Văn Giải Tự, ghi đại ý. Riêng cột hành, vì tên con gái có rất nhiều chữ cây cỏ, bảng này tính thêm bộ Thảo (艹, cây cỏ) là Mộc, như cách các sách đặt tên người Hoa vẫn làm. Quy ước đầy đủ:

• Theo bộ: 氵 水 là Thủy, 木 và 艹 là Mộc, 火 灬 là Hoả, 土 山 là Thổ, 金 là Kim.
• Theo nghĩa khi chữ không có bộ hành: mưa, sương, tuyết là Thủy; đỏ, sáng là Hoả; mùa xuân là Mộc; màu đen là Thủy (theo phối ngũ sắc).
• Bộ Ngọc (玉) và nhiều bộ khác không thuộc năm hành, chúng tôi để "—" thay vì tự gán.

Bảng sáu mươi chữ

Bảng không lặp các âm đã phân tích ở bài chữ Hán Việt đặt tên: Vy, Thục, Tuệ, Lệ, Phi, Thi, Như, Uyển, Nhàn, Khuê.

Những âm hay chọn nhầm chữ

Hân: vui mừng, rạng đông, hay ngưỡng mộ

• 欣: vui mừng. Thuyết Văn giải là "cười vui". Chữ phổ biến nhất cho tên Hân.
• 昕: lúc trời vừa rạng sáng, bộ Nhật. Đẹp và ít người dùng.
• Chữ 歆 hay bị tra nhầm thành "hân" vì nhìn giống 欣, nhưng âm Hán Việt là hâm (hâm mộ), nghĩa gốc là thần linh hưởng hơi khói lễ. Không sai, nhưng là một âm khác.

Uyên: vực sâu và nửa đôi uyên ương

• 淵: vực nước sâu; Thuyết Văn giải là chỗ nước xoáy vòng. Từ đó có "uyên bác", "uyên thâm": học rộng sâu như vực nước. Chữ này hợp tên con gái lẫn con trai.
• 鴛: chim uyên, tức con trống trong cặp uyên ương (con mái là ương 鴦). Cha mẹ đặt "Uyên" với ý uyên ương cho con gái thì nên biết chữ này là phần trống, giống như chữ Hoàng 凰 là phần mái của phượng hoàng.

Diệp: lá cây hay ánh lửa

• 葉: lá cây; cũng là một họ (họ Diệp của người Hoa). Tên Diệp với chữ này mang hình ảnh tươi xanh, bộ Thảo.
• 燁: ánh lửa rực rỡ, bộ Hoả. Ít người biết, nhưng nếu gia đình đặt tên để bổ hành Hoả thì đây là chữ hợp, còn 葉 lại là Mộc.

Hai chữ cùng âm mà hai hành khác nhau là ví dụ rõ nhất vì sao tên viết bằng chữ Quốc ngữ không tự mang hành; hành nằm ở chữ Hán cha mẹ chọn.

Linh: ngọc kêu, linh thiêng, cái chuông và người hát

Âm Linh có ít nhất bốn chữ hay gặp: 玲 (tiếng ngọc va vào nhau, lung linh), 靈 (thiêng liêng, linh hoạt), 鈴 (cái chuông nhỏ), 伶 (người hát xướng; cũng có nghĩa lẻ loi, như "linh đinh"). Hai chữ đầu là lựa chọn phổ biến. Chữ 伶 không xấu, nhưng nghĩa "đào kép" và "lẻ loi" ít người muốn gửi vào tên con.

Hà: sông, ráng chiều hay hoa sen

河 là sông (gốc là tên riêng Hoàng Hà), 霞 là ráng mây lúc bình minh, hoàng hôn, 荷 là cây sen. Ba chữ ba hình ảnh rất khác nhau, đều đẹp. Chữ 霞 đặc biệt hợp tên con gái nhưng ít được nghĩ tới vì "Hà" trong tiếng Việt gợi ngay chữ "sông".

Quyên: xinh đẹp hay tiếng cuốc kêu

娟 là xinh đẹp, dịu dàng. 鵑 là chim đỗ quyên, tức chim cuốc, loài chim mà thơ cổ gắn với tiếng kêu sầu nhớ nước ("nhớ nước đau lòng con quốc quốc" trong bài Qua Đèo Ngang). Hoa đỗ quyên cũng mang chữ này. Đặt tên Quyên thì 娟 là chữ an toàn hơn về nghĩa.

Yến: chim én nằm trong bộ Hoả

Chữ 燕 (chim én, yến) được Khang Hy xếp vào bộ Hoả vì bốn chấm dưới chân chữ là dạng 灬. Ai đặt tên theo bộ để bổ hành nên biết điều này. Chữ 宴 đồng âm là bữa tiệc.

Thảo: cỏ, không phải "hiếu thảo"

Chữ Hán 草 là cỏ. Nghĩa "thảo" trong "hiếu thảo", "ăn ở thảo" (rộng rãi, có lòng) là nghĩa của tiếng Việt, không nằm trong chữ 草. Cha mẹ đặt tên Thảo với ý hiếu thảo hoàn toàn có thể giữ ý ấy; chỉ nên biết rằng nếu viết chữ Hán thì chữ ấy nghĩa là cỏ, hình ảnh vẫn đẹp: mộc mạc, bền bỉ.

Lan: cỏ thơm thời cổ, hoa lan thời nay

Chữ 蘭 trong sách cổ như Sở Từ thường được các nhà chú giải hiểu là một loài cỏ thơm, khác với hoa lan cảnh ngày nay. Nghĩa "hoa lan" là nghĩa đời sau. Không ảnh hưởng gì tới tên, chỉ là một chi tiết để biết vì sao trong thơ cổ "lan" lại mọc ở đầm lầy.

Ba chữ có nghĩa gốc ít ai ngờ

• Nhã 雅: Thuyết Văn giải là một loài quạ. Nghĩa thanh nhã là nghĩa mượn, có từ rất sớm (Kinh Thi có phần Nhã).
• Trinh 貞: nghĩa gốc là bói để hỏi; nghĩa ngay thẳng, bền lòng có sau. Ngày nay chữ Trinh trong tiếng Việt hay gắn với "trinh tiết", một cách hiểu mà nhiều gia đình trẻ muốn tránh; nếu thích âm này, có thể nói rõ với con nghĩa "kiên trinh" là bền lòng giữ điều đúng.
• Hiền 賢: chữ Hán là có tài, có đức (hiền tài, hiền nhân), không chỉ là "hiền lành" như tiếng Việt hiểu. Một cái tên Hiền theo nghĩa Hán là lời chúc con giỏi giang.

Sách cổ nói gì

Thuyết Văn Giải Tự của Hứa Thận có mấy mục ngắn mà người đặt tên con gái nên biết:

"Hân là cười vui." Niềm vui ở đây có cả tiếng cười, không chỉ là vui trong lòng.

"Uyên là nước xoáy vòng." Hình ảnh vực nước sâu, nước quẩn lại mà không cạn, nên mới có nghĩa uyên thâm.

"Nhã là quạ đất Sở." Nghĩa thanh nhã là nghĩa mượn về sau.

"Trinh là bói để hỏi." Người xưa bói để hỏi điều chính đáng, từ đó chữ này mới có nghĩa ngay thẳng.

Bình: bốn mục trên cho thấy hai điều. Một, nghĩa gốc nhiều khi rất xa nghĩa dùng trong tên, nên không cần lo vì một nghĩa gốc lạ. Hai, chính những nghĩa gốc như "nước xoáy sâu", "cười vui" lại có thể là câu chuyện đẹp để kể cho con về tên mình.

Đọc cho đúng mức

• Nghĩa gốc ghi đại ý, phần lớn theo Thuyết Văn; một số chữ có nhiều lối giải.
• Cột hành theo quy ước đã nêu, có ghi căn cứ; các trang khác có thể cho kết quả khác. Hành của tên không quyết định đời người; nếu muốn bổ hành có căn cứ, xem bài đặt tên con theo ngũ hành.
• Những chữ "nên tránh" trong bài là gợi ý theo nghĩa thông dụng, không phải điều cấm.
• Chữ đẹp vẫn cần qua bước kiểm cả họ tên: đọc lên, viết tắt, viết không dấu (bài kiểm tên trước khi đặt).

Việc nên làm

• Với âm đã chọn, đọc hết các chữ trong bảng, chọn một chữ, ghi chữ Hán và một dòng nghĩa vào sổ của con.
• Nếu đặt theo hành, đối chiếu hành của chữ với hành cần bổ trong lá số của bé, không với mệnh năm sinh.
• Khi con lớn, kể cho con nghe nghĩa gốc và nghĩa gửi gắm: một cái tên có câu chuyện đi kèm sẽ được con quý hơn.
• Muốn biết lá số của bé cần hành gì, lập Bát Tự trước khi chọn chữ.

🀄Lá số Bát Tự (Tứ Trụ)
Bốn trụ năm tháng ngày giờ theo tiết khí, Thập Thần, ngũ hành vượng suy.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Hứa Thận, Thuyết Văn Giải Tự — các mục 欣, 淵, 雅, 貞 (nguyên văn); 英, 賢, 珠, 美, 香 (đại ý).
• Khang Hy Tự Điển — hệ 214 bộ thủ.
• Cơ sở dữ liệu Unihan của Unicode — bộ thủ, số nét, âm Hán Việt đối chiếu cho các chữ trong bảng.
• Thiều Chửu, Hán Việt tự điển — tra âm và nghĩa thông dụng.