Đặt tên con theo ngũ hành: lấy dụng thần chứ không lấy mệnh năm

Đặt tên con theo ngũ hành có căn cứ là chọn chữ mang hành dụng thần trong Bát Tự của bé, tức hành mà tám chữ năm, tháng, ngày, giờ sinh đang cần. Cách phổ biến lấy mệnh năm (Thiên Hà Thủy, Phú Đăng Hoả…) rồi chọn hành sinh cho nó cho cả lứa trẻ cùng một lời khuyên, nên đúng hay sai là nhờ may.

Lối phổ biến: lấy mệnh năm rồi chọn hành "sinh" cho nó

Lối này đi ba bước. Tra năm sinh ra nạp âm: bé sinh năm Bính Ngọ 2026 là Thiên Hà Thủy, năm Đinh Mùi 2027 cũng Thiên Hà Thủy, năm Ất Tỵ 2025 là Phú Đăng Hoả. Tìm hành sinh ra hành ấy: Kim sinh Thủy, Mộc sinh Hoả. Rồi chọn chữ thuộc hành đó cho tên. Vậy là mọi bé sinh từ Tết Bính Ngọ đến hết năm Đinh Mùi, gần hai năm, đều được khuyên đặt tên hành Kim hoặc Thủy.

Nghĩ kỹ thì thấy ngay chỗ hở. Nạp âm năm là nhãn chung của cả một lứa (bài lục thập hoa giáp có bảng đủ sáu mươi cặp). Trong một năm, trẻ sinh giữa mùa đông và trẻ sinh giữa mùa hè mang cùng một nhãn, dù tám chữ của chúng gần như đối nhau. Một lời khuyên áp được cho mọi đứa trẻ sinh trong hai năm thì không thể là lời khuyên riêng cho con bạn.

Lối thứ hai cũng hay gặp là đặt tên "hợp mệnh bố mẹ": bố mệnh Mộc thì đặt tên con hành Thủy để "con sinh bố". Lối này còn xa hơn nữa, vì nó lấy nạp âm của người khác để định tên cho bé.

Hai bé cùng năm Bính Ngọ, hai nhu cầu ngược nhau

Hai lá số dưới đây lập theo tiết khí bằng bộ máy âm lịch của site, giờ Việt Nam:

Với bé B, lời khuyên theo mệnh năm tình cờ trúng: thêm Thủy là đúng thứ một Bính hoả giữa hè cần. Với bé A, nó đi ngược hẳn. Tám chữ của A có năm chữ Thủy trên mặt (hai Quý, một Tý, hai Hợi), cộng Canh kim ở tháng sinh thêm nước. Đặt tên hành Kim hay Thủy cho A là đổ thêm nước vào một lá số đã lạnh và đầy, theo chính lý lẽ của Tử Bình.

Hai bé cùng năm, cùng "mệnh Thiên Hà Thủy", cùng nhận một lời khuyên; một bé được giúp, một bé bị kéo lệch. Đó là lý do lối mệnh năm không đứng được.

Vì sao dụng thần mới là hành để bổ

Dụng thần là hành giải quyết chỗ mất cân bằng lớn nhất trong tám chữ (cách tìm có bài riêng: dụng thần là gì). Muốn tìm phải đi đủ ba bước: lập tứ trụ theo tiết khí chứ không theo mùng một âm lịch, cân thân vượng nhược, rồi xét phù ức và điều hậu.

Với bé A, hai phép chỉ về một hướng. Phù ức: thân quá vượng thì dùng Tài (Hoả), Thực Thương (Mộc) để tiết bớt. Điều hậu: nước giữa đông đóng băng, Cùng Thông Bảo Giám phần Quý thủy tháng Mười Một đại ý lấy Bính hoả giải lạnh làm đầu. Với bé B cũng vậy: thân vượng cần chế, khí hè khô nóng cần nước; Cùng Thông Bảo Giám phần Bính hoả tháng Năm đại ý dùng Nhâm thủy, lấy Canh kim phụ giúp.

Ghi nhớ thêm một điều: hành kỵ thì đừng thêm, dù nó vắng mặt. Nhiều phần mềm đếm tám chữ thấy thiếu hành nào thì khuyên bổ hành đó. Bài ngũ hành khuyết đã chỉ ra lối đếm ấy sai ở đâu; đặt tên chỉ là một chỗ nữa mà cái sai đó lan vào.

Một chữ thuộc hành gì: bốn cách tính không trùng nhau

Đây là chỗ ít người biết. "Chữ hành Thủy" không có một định nghĩa duy nhất. Sách đặt tên hiện nay dùng ít nhất bốn cách:

1. Theo bộ thủ. Chữ có bộ Thủy (氵, 水) là Thủy, bộ Mộc (木) là Mộc, bộ Hoả (火, 灬) là Hoả, bộ Thổ (土) là Thổ, bộ Kim (金, 釒) là Kim. Dễ tra nhất, hay dùng nhất ở người Hoa (xem bài đặt tên theo bộ chữ).
2. Theo nghĩa. Sơn 山 (núi) là Thổ dù không có bộ Thổ; Minh 明 (sáng) là Hoả dù bộ của nó là Nhật; Đông 東 là Mộc vì phương đông thuộc Mộc.
3. Theo số nét. Phép số lý của tính danh học Nhật, Đài lấy chữ số cuối của số nét: 1, 2 là Mộc; 3, 4 là Hoả; 5, 6 là Thổ; 7, 8 là Kim; 9, 0 là Thủy. Số nét lại tính theo Khang Hy, không theo nét viết tay.
4. Theo âm đọc. Một số sách người Hoa xếp hành theo phụ âm đầu (âm họng, lưỡi, răng, môi). Cách này dựa trên âm tiếng Hán, đem sang tiếng Việt thì không còn khớp.

Bốn cách cho bốn kết quả khác nhau ở rất nhiều chữ. Chữ Hải 海 có bộ Thủy, nghĩa là biển, ai cũng gọi là Thủy; nhưng theo Khang Hy, bộ 氵 tính như 水 bốn nét, cả chữ thành 11 nét, chữ số cuối là 1, tức Mộc theo phép số lý. Chữ Minh 明 tám nét, theo số lý là Kim, theo nghĩa là Hoả. Bạn nên chọn một cách, và cách đỡ rối nhất là nghĩa cùng bộ thủ chỉ về một hành, như Hải, Lâm, Viêm, Bồi, Cẩm trong bảng dưới.

Chữ đồng âm khác hành: tên Quốc ngữ không mang hành

Tên trên giấy khai sinh Việt Nam viết bằng chữ Quốc ngữ. Cùng một âm "Minh" có thể là 明 (sáng, Hoả theo nghĩa) hoặc 銘 (khắc ghi, bộ Kim). "Dương" có thể là 洋 (biển lớn, bộ Thủy) hoặc 陽 (ánh mặt trời, Hoả theo nghĩa). "Quân" có thể là 均 (đều, công bằng, bộ Thổ), 鈞 (đơn vị cân nặng thời cổ, bộ Kim) hay 君 (người quân tử, không thuộc bộ hành nào).

Nghĩa là hành của tên nằm ở chữ Hán mà cha mẹ chọn, không nằm ở âm. Nếu đặt tên theo ngũ hành, hãy ghi chữ Hán đó vào gia phả hoặc một tờ giấy để cùng giấy khai sinh, kèm một dòng giải thích vì sao chọn. Không ghi, hai mươi năm sau chính đứa trẻ sẽ không biết tên mình là "Dương" của biển hay của nắng.

Bảng chữ theo năm hành: nghĩa và bộ cùng chỉ một hướng

Bảng chỉ gồm chữ mà bộ thủ và nghĩa gốc cùng một hành (hoặc nghĩa rất rõ), để khỏi vướng chuyện bốn cách tính ở trên. Nghĩa gốc đối chiếu theo cơ sở dữ liệu chữ Hán Unihan.

Muốn nhiều chữ hơn, hai bài tên con trai Hán Việt và tên con gái Hán Việt có bảng sáu mươi chữ mỗi bài; bài chữ Hán Việt đặt tên giải các chữ hay bị hiểu nhầm.

Bổ bao nhiêu là đủ

Một tên Việt thường có ba hoặc bốn chữ, trong đó họ cố định. Chỉ cần một chữ mang hành dụng thần, thường là tên chính. Đặt cả tên đệm lẫn tên chính cùng một hành dụng thần, kiểu "Hải Giang" cho bé cần Thủy, không làm tên "mạnh gấp đôi"; nó chỉ làm tên nặng về một phía và hẹp lựa chọn nghĩa. Tên đệm nên dành cho hỷ thần hoặc cho một chữ trung tính về hành mà đẹp về nghĩa.

Với bé A ở trên, một cách ghép gọn: tên chính hành Hoả như Hy 熙 hay Chiếu 照, tên đệm hành Mộc như Lâm 林 hoặc một chữ trung tính. Với bé B: tên chính hành Thủy như Thanh 清 hay Uyên 淵, tên đệm có thể là một chữ Kim như Cẩm 錦 với bé gái. Đó là ví dụ để thấy cách nghĩ, không phải danh sách để chép.

Sách cổ nói gì

Các sách mệnh Tử Bình như Uyên Hải Tử Bình, Tam Mệnh Thông Hội, Trích Thiên Tủy không có chương nào về đặt tên. Tục bổ hành bằng tên là lớp tập quán về sau, ghép phép dụng thần với chữ viết. Còn những gì sách cổ nói về đặt tên thì lại nghiêng hẳn về nghĩa và lễ:

"Tên có năm cách: theo điềm (tín), theo đức (nghĩa), theo hình tượng (tượng), mượn tên vật (giả), theo cha (loại)." — Tả truyện, Hoàn công năm thứ sáu, lời Thân Nhu khi vua Lỗ hỏi cách đặt tên con. Cũng đoạn ấy, đại ý Thân Nhu khuyên không lấy tên nước, tên quan chức, tên núi sông, tên bệnh kín, tên gia súc, tên đồ lễ để đặt, vì những tên ấy về sau phải kiêng thì rất bất tiện. Lễ Ký, thiên Khúc Lễ thượng, đại ý cũng dặn không đặt tên con theo tên nước, tên ngày tháng, tên bệnh kín, tên núi sông.

Bình: người xưa coi tên trước hết là một lời gửi gắm và một thứ phải dùng suốt đời, nên kiêng cái gì gây khó cho việc dùng. Đem phép dụng thần vào tên là được, miễn đừng để nó đè lên hai lẽ gốc ấy: nghĩa đẹp và dễ dùng.

Đọc cho đúng mức

• Tên là một lớp biểu tượng thêm vào, không đổi được tám chữ. Theo chính Tử Bình, vận trình đi theo đại vận, lưu niên; tên không nằm trong phép tính ấy.
• Dụng thần không phải lúc nào cũng rõ. Lá số trung hoà có thể dùng hai ba hành; lá số rơi vào ngoại cách (tòng cách) thì dụng thần có khi đảo ngược so với phép phù ức thường. Gặp lá số khó, chọn một chữ trung tính về hành mà nghĩa thật đẹp vẫn an toàn hơn đoán bừa.
• Giờ sinh lệch một canh có thể đổi trụ giờ, nhưng thường không đổi dụng thần nếu nhật chủ và tháng sinh đã rõ. Sinh sát giờ giao tiết (đầu tháng tiết) thì trụ tháng có thể đổi, khi đó nên xem kỹ.
• Các phái tính danh khác (ngũ cách số nét, con giáp) cho kết luận khác hẳn; bài ngũ cách tính danh và đặt tên theo con giáp bàn riêng.

Việc nên làm

• Lấy giờ sinh trên giấy chứng sinh, lập Bát Tự của bé, ghi rõ dụng thần và kỵ thần trước khi nghĩ tới chữ nào.
• Chọn một cách xác định hành của chữ và giữ nguyên cách đó; ưu tiên chữ mà bộ và nghĩa cùng chỉ một hành.
• Chỉ cần một chữ mang dụng thần; phần còn lại của tên dành cho nghĩa và cho âm đọc khi ghép với họ.
• Đọc to cả họ tên, viết không dấu, viết tắt, xem có ra nghĩa lạ không (bài kiểm tên trước khi đặt).
• Ghi chữ Hán và lý do chọn vào gia phả hoặc một tờ giấy giữ cùng giấy khai sinh.
• Với bé sinh năm 2027, xem thêm bài đặt tên con năm 2027 và sinh con năm 2027.

🀄Lá số Bát Tự (Tứ Trụ)
Bốn trụ năm tháng ngày giờ theo tiết khí, Thập Thần, ngũ hành vượng suy.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Tả truyện — Hoàn công năm thứ sáu, lời Thân Nhu về năm cách đặt tên (nguyên văn câu "danh hữu ngũ", phần còn lại đại ý).
• Lễ Ký — thiên Khúc Lễ thượng, điều kiêng khi đặt tên con (đại ý).
• Cùng Thông Bảo Giám (gốc Lan Giang Võng, Dư Xuân Đài biên tập) — Quý thủy tháng Mười Một, Bính hoả tháng Năm (đại ý).
• Cơ sở dữ liệu chữ Hán Unihan của Unicode — bộ thủ, số nét, nghĩa gốc các chữ trong bảng.
• Hai lá số ví dụ lập theo tiết khí bằng bộ máy âm lịch và bảng nạp âm của aihuyenhoc.com (`app/Core/TuVi`), đối chiếu trụ ngày, trụ giờ với hàm can chi của cùng bộ máy.